Latest Post

ੲਿੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ: ਬਾਪੂ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ ਨਾਲ। ਮੁਲਾਕਾਤੀ - ਜੱਸੀ ਬਰਾੜ

Written By Editor on Saturday, December 1, 2018 | 14:59

ਪੁੱਛਦੇ ਪਛਾੳੁਂਦੇ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਦੋਸਤ ਸਤਵਿੰਦਰ ਚਾਹਲ ਅਤੇ ਦਿਲਬਾਗ ਚਾਹਲ ੳੁੱਘੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਪੂ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀ ਕੇ (ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਾਲੀ, ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਲਹੂ ਦੀ ਲੋਅ, ਤੌਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਹੰਸੋ , ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਫ਼ਾਸੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਵਲ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੇ । ੲਿਹਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਘਰ ਅੱਗੇ ਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੀ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗੲੀ । ੲਿੱਕ ਡਰ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅੱਗੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਭਾਅ ਹੋਵੇਗਾ।
ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਾਲ

ਬਾਪੂ ਜੀ, ਘਰ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਗੇਟ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਸ਼ਾੲਿਦ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ ਘੁੰਮਣ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੱਥ 'ਚ ਬੈਠਣ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ ਜੀ ਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿਣਾ ੳੁਹਨਾਂ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 100ਵੇਂ ਅੰਕ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਿਅਾਂ ਵੀ ੳੁਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਡਾਂ 'ਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਜੋਸ਼ ੲੇ।


ਅਸੀਂ ਕਾਰ ੲਿੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾ ੳੁੱਤਰ ਕੇ ੳੁਹਨਾਂ ਕੋਲ ਗੲੇ ਤਾਂ ਦੇਖਿਅਾ ਕਿ ੲਿੱਕ ਹੱਥ 'ਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਫੜਿਅਾ ਸੀ, ਸ਼ਾੲਿਦ ਡਿੱਗਿਅਾ ਚੁੱਕਿਅਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿੳੁਂ ਕਿ ੳੁਹ ਕੋਮਲ ਹੱਥ ਫੁੱਲ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੋਲੇ ਜੇਹੇ ਖੂੰਡੀ ਫੜੀ ਹੋੲੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਜਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਦੱਸਿਅਾ ਕਿ ਬਾਪੂ ਜੀ ਮਿਲਣ ਅਾੲੇ ਅਾ ਤਹਾਨੂੰ। ੳੁਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਅਾੳੁ, ਜੀ ਅਾੲਿਅਾਂ ਨੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੋ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ? ਚਲੋ ਅਾਪਾਂ ਦੂਸਰੀ ਕੋਠੀ ਚੱਲਦੇ, ਬੈਠਦੇ ਅਾ ੳੁੱਥੇ..." ਸਾਡੇ ਮਨ 'ਚ ਸੀ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣੀ ੳੁਹਨਾ ਨੂੰ, ੲਿੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਨੇ ਅਾਂ। ਬਾਪੂ ਜੀ ਵੀ ਸੌਖਿਅਾ ਹੀ ਮੰਨ ਗੲੇ। ਸਾਡੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ੳੁਸੇ ਘਰ ਦਾ ਗੇਟ ਖੋਲਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਘਰ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗੲੇ ਅਸੀਂ। ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ੳੁਹਨਾਂ ਨੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਖੜਕਾੲਿਅਾ। ਅੰਦਰੋਂ ੲਿੱਕ ਕੁੜੀ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲਿਅਾ। ਅਸੀਂ ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾੲੀ ਤੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੇ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸਦੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ੲੇਹ ਮੇਰੀ ਪੋਤ ਨੂੰਹ ੲੇ। ਕਿਸੇ ੲਿਮਤਿਹਾਨ ਦੀ ਤਿਅਾਰੀ ਕਰਦੀ ੲੇ। ਅੰਦਰਲੀ ਕੋਠੀ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ੲਿੱਧਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲੲੀ ਅਾ ਜਾਂਦੀ ੲੇ ।

ਰਸਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬਾਪੂ ਜੀ ਡਾ.ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ ਦੀਅਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ੳੁਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਅਾਪ ਮੁਹਾਰੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ। ੳੁਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ੲਿਸ਼ਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਵਾਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਅਾ। ਜਸਵੰਤ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਿਅਾਣੀ ਸੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ। ੳੁਹਦੇ ੲਿਸ਼ਕ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਗਿਅਾ ਸੀ ਤੇ ਵਿਅਾਹਿਅਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ੳੁਹਨੂੰ ਮਹਿਬੂਬ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਅਾ ਸੀ। ੲਿਹ ਬਾਹਰਲਾ ਮਕਾਨ ਮੈਂ ੳੁਹਦੇ ਲੲੀ ਹੀ ਪਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੈਂਵੇ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋੲੀ ਨੌਜਵਾਨ ੲਿਸ਼ਕ ਕਮਾ ਕੇ ਫਿਰ ਰੂਹਾਂ ਤੱਕ ਵਸਾ ਕੇ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੀਅਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਰਗੀਅਾਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ। ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਿਅਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੇ ਤਸਵੀਰ ਨਾਲ ਫੋਟੋ ਕਰਾਉਣ ਵੇਲੇ ਹੁੱਬ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਤੇ ਜਸਵੰਤ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ੲਿੱਕ ਫੋਟੋ ਕੱਟ ਕੇ ਪਰਿੰਟ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਜਾੲਿੳੁ।"

ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਮੁਲਾਕਾਤੀ ਜੱਸੀ ਬਰਾੜ ਨਾਲ

ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦੀ ਪੋਤ-ਨੂੰਹ ਚਾਹ ਲੈ ਅਾੲੇ। ਅਸੀਂ ਚਾਹ ਪੀਤੀ। ਬਾਪੂ ਜੀ ਚਾਹ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਛੋਲੇ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਾੲਿਦ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ੲਿਹੀ ਰਾਜ਼ ਹੋਵੇ ਕਿ ਬਿਸਕੁਟ, ਭੁਜੀਅਾ ਛੱਡ ੳੁਹਨਾਂ ਕਾਲੇ ਛੋਲਿਅਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਲੲੀ ਸੀ।

ਬਾਪੂ ਜੀ ਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਦੇਖਿਅਾ। ਕਮਰੇ 'ਚ ਬੈਂਡ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਗੱਦੀ ੳੁੱਪਰ 'ਵੰਗਾਰ' ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਨਵੰਬਰ ਅੰਕ ਪਿਅਾ ਸੀ ਤੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਚਾਰ ਅੈਨਕਾਂ ਤੇ ੲਿੱਕ ਲੈਟਰ ੲਿਨਵੈਲਪ (ਚਿੱਠੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ) ਪਿਅਾ ਸੀ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਅਲਮਾਰੀ ਭਰੀ ਪੲੀ ਸੀ ਤੇ ੲਿੱਕ ਟੇਬਲ 'ਤੇ ਕਿੰਨੀਅਾਂ ਸਾਰੀਅਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚਿਣੀਅਾਂ ਪੲੀਅਾਂ ਸੀ।


ਬਾਪੂ ਜੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਕੲੀ ਵਾਰ ੲਿੱਕੋ ਗੱਲ ਕਿੰਨੇ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾ ਦਿੰਦੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ ੳੁੱਚੀ ਸੁਣਦਾ ਸੀ। ਕੰਨਾਂ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋੲੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ। ਕੰਨ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗੲੇ ਨੇ। ਮੋਗੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ। ਸ਼ਾੲਿਦ ੳੁਮਰ ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ।

ਬਾਪੂ ਜੀ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰ-ਕਰ ਸੁਣਾੳੁਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਦੱਸੋ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਪਾੲਿਆ ਕੜਾ ਫੜ ਕੇ ਨਾਮ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਅੱਛਾ ਜੱਸੀ ਲਿਖਿਅਾ। ਫਿਰ ਕੁਛ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਗੲੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਕੁਛ ਬੁੜਬੜਾੳੁਂਦੇ ਵੀ ਸਨ।

ਘੰਟੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਅਾਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਕੋਠੀ ਚੱਲੀੲੇ। ਅਸੀਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨਾਲ ੳੁੱਧਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੲੇ। ਮੈਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਕੰਵਲ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅੈਂਵੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ ਤੇ ੲੇਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਹੱਸ ਪੲੇ। ਅੈਨੇ ਨੂੰ ਘਰ ਅਾ ਗਿਅਾ। ਘਰ ਕੋੲੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਬਾਪੂ ਜੀ ਦਾ ੲਿੱਕ ਪੋਤਰਾ ਬਾਹਰ ਅਾੲਿਅਾ ਤੇ ੳੁਹਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੁਰਸੀਅਾਂ ਬੈਠਣ ਲੲੀ ਦਿੱਤੀਅਾਂ। ੳੁੱਥੇ ਬਗੀਚੀ 'ਚ ਬੈਠ ਜਵਾਨ ਬਾਪੂ ਕੰਵਲ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾੳੁਂਦੇ ਰਹੇ। ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, "ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦੇ ੳੁ, ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਅਾ ਪਰ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਿਅਾ ਕਰੋ.. ਛੋਟੀਅਾਂ ਛੋਟੀਅਾਂ ਕਹਾਣੀਅਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਿਅਾ ਕਰੋ ਤੇ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਜਦ ਅਾੳੁਣਾ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਡਾੲਿਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਕੇ ਅਾੳੁਣਾ।" ੳੁਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਅਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਹੀਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਾਂ ਤੇ ੲੇਹੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣੇ।


ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਦੀ ੲਿਜ਼ਾਜ਼ਤ ਲੲੀ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਰੁਕ ਜੋ ਘੜੀ ਪਲ ਹੋਰ। ਅਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਲਦੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਪੂ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਬੈਠ ਜੋ, ਅਸੀਂ ਅਾਪ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਗੜਕੇ 'ਚ ਕਹਿੰਦੇ, "ਅੈਂਵੇ ਕਿਵੇਂ, ਮੈਂ ਤੋਰ ਕੇ ਅਾੳੂਗਾ।" ੳੁਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫ਼ਿਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੲੇ। ਬਾਪੂ ਕੰਵਲ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੇੜੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਲਗਾ ਲੲੇ ਸੀ। 99 ਸਾਲ ਦੀ ੳੁਮਰ 'ਚ ਕਿੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ਜੋੜੀ ਬੈਠੇ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਚੌਂਤਰੇ ' ਚ ਜਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਭਾਰ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਅਾ। ਅਾੳੁਣ ਲੱਗਿਅਾ ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੌਜੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੇ ਝੱਟ ਅਾਵਦੇ ਬੂਟ ਲਾਹ ੳੁਹ ਮੌਜੇ ਪਾ ਲੲੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪਿਅਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਾੳੁਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ,"ਛੇਤੀ ਗੇੜਾ ਮਾਰਿੳੁ, ਕੀ ਪਤਾ ਕਦ ਬੁਲਾਵਾ ਅਾ ਜਾਵੇ .... "

ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤੀ ਦੇ ਮਿੱਤਰ

ਕਿੰਨਾ ਮੋਹ ਕਿੰਨੀ ਅਪਣੱਤ ਸੀ ੳੁਸ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਅੰਦਰ। ਅਸਲ 'ਚ ਵੱਡਾ ਕਵੀ, ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ੳੁਹੀ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਨਾ ਸਿਰਜ ਕੇ ਜਿੱਤਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਹੳੁਮੈ ਨੂੰ ਤਿਅਾਗ ਬਾਹਾਂ ਅੱਡ ਅਾਵਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕਾਂ ਨੁੰ ਮਿਲਦਾ। ਕੋੲੀ ਗਾੲਿਕ ਜਿਸਨੇ ਬਾਪੂ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ ਜਿੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਹਾਂ ੲਿੱਕ ਅੱਧਾ ਗੀਤ ਜਿਸਦਾ ਹਿੱਟ ਹੋਜੇ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਅਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਜੇਹਾ ਹਿੱਟ ਹੋਜੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ੳੁਸ ਗਾੲਿਕ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾੳੁ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲੲੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ ਤੇ ਜੇ ਖੁੱਲ ਵੀ ਗਿਅਾ ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਦੋ ਮਿੰਟ ਪਿੱਛੋ ਬਹਾਨੇ ਜਿਹੇ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾ ਦਿੳੂਗਾ। ੲਿਹੀ ਸਾਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ੲੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ੳੁਹਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਬਾਪੂ ਕੰਵਲ ਮੂੰਹੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੇਣਦਾਰ ਹਾਂ ਤੇ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਰਹਾਂਗਾ।

ੳੁਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ੲਿਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋੲਿਅਾ ਅੈਂਵੇ ਦੇ ੲਿਨਸਾਨ ਲੲੀ 100 ਸਾਲ ਜਿੳੁਣਾ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ੲੇ। ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਦੁਅਾ ੲੇ ਕਿ ੳੁਹ ਅਾਵਦੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾੲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿਰ ਜਿੳੁਣ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਾੲੇ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਾੳੁਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੳੁਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
-ਜੱਸੀ ਬਰਾੜ
ਪਿੰਡ ਮੱਲਕੇ, 
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ

ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਅਾਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ 25 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਜਿੰਨੀ ਚਾਹੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਰਾਸ਼ੀ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਬਟਨ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ ਨਿਭਾ ਸਕਣਗੇ। ਧੰਨਵਾਦ।

ਡਾਰਕ ਬਾਡਰਜ਼: ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਮੰਟੋ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ

Written By Editor on Thursday, September 20, 2018 | 19:12

ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ

ਮੰਟੋ (Sadat Hasan Manto) ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਹੈ ਬੇਬਾਕ, ਤਲਖ਼ ਅਤੇ ਕਰੂਰ ਸੱਚ ਹੋਣਾ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੀਲਮ ਮਾਨ ਸਿੰਘ (Neelam Maan Singh) ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ਧਾਰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੰਟੋ ਅਤੇ ਨੀਲਮ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਿਆਹ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦਾ ਕੌੜਾ ਸੁਮੇਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (Punjabi University)ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕਲਾ ਭਵਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਡਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਆਯੋਜਿਤ ਨਾਟਕ ‘ਡਾਰਕ ਬਾਡਰਜ਼’ (Dark Borders) ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਰੰਗਮੰਚ ਉਤਸਵ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ  ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ। ਸੱਚ ਕਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਉਤਸਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਖਰਲੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਸੀ।



ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕਲਾ ਭਵਨ ਵਿਚ ਹੋਏ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕ ਡਾਰਕ ਬਾਡਰਜ਼ ਦਾ ਇਕ  ਦ੍ਰਿਸ਼

ਵੰਡ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕ ‘ਡਾਰਕ ਬਾਰਡਰਜ਼’ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਮੰਟੋ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪੋ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਔਰਤ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਆਹ, ਸਫ਼ੈਦ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਮੰਚ ਉੱਤੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ ਤਾਂ ਮਰਦ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹਵਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਤਸ਼ਦੱਦ ਅਤੇ ਪਿੱਤਰੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਔਰਤ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮੰਟੋ ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਉੱਪਰ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨੰਗੇਜ਼ ਦਾ ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੰਗੇਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਧਰਦਾ ਹੈ।


ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣਾ, ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਰਦ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ, ਬੱਸ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਗਾਹਕ ਵੇਸਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜਣੇਪੇ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਬਾਪ ਗ਼ਾਇਬ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਪੜਿਆਂ ਤੱਕ ਸਭ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਿਮ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਨੀਲਮ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਟੱਪਰੀਵਾਸ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਭਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਮਰਦ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਛਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੱਪੜੇ ਧੋ ਕੇ ਸੁੱਕਣੇ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿੱਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਫ਼ੈਦ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਝੌਪੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਰਪਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਤੱਕ ਸਭ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸਫ਼ੈਦ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪੱਕਦੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੁਖਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਦਾ ਮੰਚ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਰਿਹਾ। ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਟਕ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਰੰਗ ਚਾੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਕ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਲੋਕ ਤਰਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤ ਦੀ ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ੂਬੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।


ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਕਾ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਣੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਸਾਡੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੇ ਸਾਡੀ ਆਧੁਨਿਕ ਔਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਰਦ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ?

ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਅਤੇ ਸਿਰ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਨੀਲਮ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗਹਿਰਾਈ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡਾਹਢੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਅਾਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ 25 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਜਿੰਨੀ ਚਾਹੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਰਾਸ਼ੀ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਬਟਨ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ ਨਿਭਾ ਸਕਣਗੇ। ਧੰਨਵਾਦ।

ਵੀਡਿਉ । ਚਿੜੀਆਂ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ । ਮਨਰਾਜ ਪਾਤਰ

Written By Editor on Friday, April 6, 2018 | 12:45

ਚਿੜੀਆਂ ਸੀ ਕੁਝ ਬੈਠੀਆਂ ਟੈਲੀਫੋਨ ਦੀ ਤਾਰ 'ਤੇ
ਚੁੰਝ-ਚਰਚਾ ਸੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ

ਇਕ ਉਡਾਰੀ ਬਾਅਦ ਜਦ ਚਿੜੀਆਂ ਮੁੜ ਕੇ ਪਰਤੀਆਂ
ਗਾਇਬ ਕਿਧਰੇ ਹੋ ਗਈ, ਬੈਠੀਆਂ ਸੀ ਜਿਸ ਤਾਰ 'ਤੇ

ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਤ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਵਾਸਤੇ
ਕੱਲ ਉਹ ਆਏ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ, ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦੀ ਕਾਰ 'ਤੇ

ਰੁੱਖ ਖੜੋਤੇ ਦੇਖਦੇ, ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਖਿੜ ਕੇ ਹੱਸਦੇ
ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੌਂਕਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਰਫਤਾਰ 'ਤੇ

ਬੰਦੇ ਕਿੱਧਰ ਜਾ ਰਹੇ ? ਫੁੱਲ ਪੁੱਛਦੇ, ਰੁੱਖ ਆਖਦੇ
ਖੁਸ਼ ਹੋਵਣ ਜਾ ਰਹੇ, ਹਰ ਇਕ ਕਾਰ ਸਵਾਰ 'ਤੇ

ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗਰਾਂ ਕਿਧਰ ਉਡਦੇ ਜਾ ਰਹੇ
ਕੈਸਾ ਝੱਖੜ ਝੁੱਲਿਆ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ
-ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ


ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਅਾਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ 25 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਜਿੰਨੀ ਚਾਹੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਰਾਸ਼ੀ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਬਟਨ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ ਨਿਭਾ ਸਕਣਗੇ। ਧੰਨਵਾਦ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਚੋਣਾਂ । ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਭੱਠਲ ਤੇ ਗਿੱਲ ਵਿਚਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲੇ?
ਸਾਰੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ 5 ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਈ 9 ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਈ 8-8 ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੇ ਪਰਚੇ

ਲੁਧਿਆਣਾ, 5 ਅਪ੍ਰੈਲ (ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ): ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਰ ਗਹਿ-ਗੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ੯ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ੮-੮ ਉਮੀਦਵਾਰ ਚੋਣ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਚੋਣ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਰਹਿਣਗੇ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸ਼ਨਿੱਚਵਾਰ ੭ ਅਪ੍ਰੈਲ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਨਾਮਜ਼ਦੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਸਾਬਕਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਆਲੋਚਕ ਡਾ. ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਵਿਚਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਲਗਪਗ ਤੈਅ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਡਾ. ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੇ ਧੜੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਡਾ. ਤੇਜਵੰਤ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਖੱਬੀ ਧਿਰ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਡਾ. ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀ ਟੀਮ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਿਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਵੇਗਾ।


ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਿੱਧੀ ਦੋ ਪਾਸੜ ਟੱਕਰ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਗਹਿਗੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਨੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜਣਗੇ। ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੈਲੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਬਜਿੱਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਿਛਲੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਅਕਾਡਮੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦਰੁੱਸਤ ਕਰਾਉਣ, ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਖ਼ਾਤੇ ਸੰਭਾਲਣ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਟਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਈਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਅਕਾਡਮੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਭਰਨ ਅਤੇ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਭਵਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਰਗੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕਾਰਜ ਦੱਸਣਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮੀਤ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੋਣ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕੈਲੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਹੁਣ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹਰ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਨਾਰੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿੱਤਦੀ ਰਹੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਕੋਚਰ ਵੀ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੀਜੇ ਫ਼ਰੰਟ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਲਕੀਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇਸ ਰਾਜ ਕਾਲੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਡਾ. ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਦਮਦਾਰ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਵੀ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਵੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਸਾਖ਼ ਵਾਲੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹਨ।

ਚੋਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ੭ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦਿਲਚਸਪ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਾਮਜ਼ਦੀਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਹੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਹੋਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਕੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਜਤਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧੜੇ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਪੱਕੇ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਭਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਪੱਤਰ ਵੀ ਧੜੇ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਵਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਵੇਲੇ ਬਣਦੇ-ਵਿਗੜਦੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ੭ ਤਰੀਕ ਸ਼ਾਮ ੪ ਵਜੇ ਤੱਕ ਨਾਮ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਪੱਤਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪ ਆ ਕੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਚੋਣ ਵਿਚ ਨਾਮ ਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ਲਈ ਚਾਰ ਬੂਥ ਲਾਏ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ 'ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 
 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ-

ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ੍ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ
ਸ੍ਰੀ ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਡਾ. ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰੋ. ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੈਲੇ
ਡਾ. ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਖਜੀਤ

ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਕੋਚਰ
ਸ੍ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ
ਡਾ. ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਤ੍ਰੈਲੋਚਨ ਲੋਚੀ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੈਲੇ
ਸ੍ਰੀ ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ

ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੈਲੇ
ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਡਾ. ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਪੰਧੇਰ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ
ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਕੋਚਰ
ਡਾ. ਗੁਰਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਦੇਸ ਰਾਜ ਕਾਲੀ
ਡਾ. ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ

ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਡਾ. ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਅਲੱਗ
ਡਾ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੋਂ ਬਾਹਰ)
ਸ. ਸਹਿਜਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਂਗਟ
ਸ. ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਨੋਆ
ਡਾ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਭੁਪਿੰਦਰ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ
ਸ੍ਰੀ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਬਰਗਾੜੀ
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ
ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਸ੍ਰੀ ਤਰਸੇਮ
ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਬਰਾੜ
ਡਾ. ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਪੰਧੇਰ
ਡਾ. ਜਗਵਿੰਦਰ ਜੋਧਾ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ (ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੋਂ ਬਾਹਰ)

ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਵਿੰਦਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ
ਸ੍ਰੀ ਕੰਵਰ ਜਸਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਗਰਗ
ਸ. ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਨੋਆ
ਸ. ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੌਕੀ
ਸ੍ਰੀ ਤ੍ਰੈਲੋਚਨ ਲੋਚੀ
ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ
ਸ੍ਰੀ ਸਿਰੀ ਰਾਮ ਅਰਸ਼
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਅਰਤਿੰਦਰ ਸੰਧੂ
ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੀਰ ਝੱਜ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰਹਿਰਦੇ
ਸ੍ਰੀ ਕੇ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ
ਡਾ. ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਲੀਨ ਕੌਰ
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ
ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਸ੍ਰੀ ਤਰਸੇਮ
ਸ੍ਰੀ ਰਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਸੋਨੀ
ਸ੍ਰੀ ਕਮਲਜੀਤ ਨੀਲੋਂ
ਡਾ. ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ(ਹਰਿਆਣਾ)
ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨੀਰ (ਜੰਮੂ)
ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸਾਹਿਲ (ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ)
ਡਾ. ਜਗਵਿੰਦਰ ਜੋਧਾ

ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਅਾਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ 25 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਜਿੰਨੀ ਚਾਹੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਰਾਸ਼ੀ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਬਟਨ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰਕੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ ਨਿਭਾ ਸਕਣਗੇ। ਧੰਨਵਾਦ।

ਕਵਿਤਾ । ਮੈਂ ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ । ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ

Written By Editor on Thursday, June 22, 2017 | 21:02

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖੌਫ਼ ਨੂੰ
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ
ਡੂੰਘਾ ਛਿਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ
ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ
ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਡਰਦਾ
ਵਿਸ ਘੋਲਦਾ ਹਾਂ
ਮੈਂ ਵਹਾ ਕੇ ਅੱਥਰੂ
ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣਾ ਚਾਹਾਂ
ਪਰ ਨਸ਼ਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ
ਜ਼ਮਾਨੇ ਭਰ ਅੰਦਰ
ਕਿੰਨਾ ਹੀਣਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਸੱਚ
ਮੇਰੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਹੀ ਹਾਰ ਜਾਵੇ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ
ਮੈਨੂੰ ਖੌਫ਼ ਆਵੇ
ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋ ਕੇ
ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹਾਂ
ਪਰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ
ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤੋੜ ਦੇਵਾਂ
ਮੈਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਆਪਣੇ ਖੌਫ਼ ਦਾ
ਕੈਦੀ
 
ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਦਾ ਮੁਜਰਿਮ
ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਸਾਹਵੇਂ
ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਾਂ
ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ
 ਆਸਕਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ
ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਹਾਂ
ਉਹ ਦਿੱਸਣ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿੰਹਦਾ
ਜੋ ਨਹੀਂ ਹਾਂ
ਉਹ ਹੋਣ ਦੀ
ਬੇਕਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ
ਮੈਂ ਹੌਂਸਲੇ ਤੇ ਡਰ ਦੀ
ਨੋ ਮੈਨਜ਼ ਲੈਂਡ ਤੇ
ਜੀਣ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਚ ਰੁੱਝਾ
ਅਸਫ਼ਲ ਅਭਿਨੇਤਾ

-ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ

ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ : ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ

ਸੁਖ਼ਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦੇ ਪੱਲੇ
ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਉਸ ਢਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਪਰਤੀ ਵਿਵੇਕ ਸਮੇਤ ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰਖਦੇ ਹਨ।
 
ਹਰਮੀਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਚਿੰਤਾ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਚਾਹਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ[ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਕਰੂਰਤਾ ਤੇ ਅਮਾਨਵੀਪਨ ਉਪਰ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਇਸ ਵਸਤੂ ਸਥਿਤੀ ਪਿੱਛੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਰੂਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਚਾਹਤ ਵੀ ਹੈ । ਇੰਜ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਚਿੰਤਨੀ ਵਿਵੇਕ ਤਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਝਲਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ । ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ । ਉਹ ਰੈਵੇਨਿਊ ਪਟਵਾਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸਟੇਟ ਪੱਧਰ ਦਾ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਹੈ ।ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ । ਸ਼ਾਇਰ, ਚਿੰਤਕ, ਜੱਥੇਬੰਦਕ ਆਗੂ, ਸੰਪਾਦਕ, ਪਬਲਿਸ਼ਰ, ਐਂਕਰ - ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਚਰਚਿਤ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।



ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ 1968 ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਉਸ ਨੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕੀਤੀ । ਪਿਤਾ ਸ. ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਨਹਿਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਸਨ ।ਉਹਨਾ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਆ ਗਿਆ ।ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਲਵੀਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਦਸਵੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਜਾ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ । ਭਾਵੇਂ ਬੀ. ਏ. ਅਤੇ ਐਮ. ਏ.
(ਪੰਜਾਬੀ ) ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਚ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਨਵਰਾਹੀ ਘੁਗਿਆਣਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਦੇ ਬੀਜੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਲਕਸ਼ ਬੂਟੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਕੰਮੇਆਣਾ, ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਅਖ਼ਤਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਧੂ, ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ, ਤੇਜਵਿੰਦਰ ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਸਾਥ, ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਫ਼ਕੀਰਾਨਾ ਮਾਹੌਲ- ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਬਣਨ ਵਾਸਤੇ । ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। ਥੱਲੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ- ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ। ਪਰ ਅਖਬਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਛਾਪਿਆ - ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ । ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਏਨਾ ਜਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਅਪਣਾਏ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦਾ ਗਰਾਫ਼ ਵੀ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ । ਨਹਿਰ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਵਰਕ ਮੁਣਸ਼ੀ, ਮੁਹਾਲੀ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਹੋਮ ਗਾਰਡ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ, ਡੀ. ਸੀ. ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਕ, ਹੋਮ ਸਾਇੰਸ ਕਾਲਜ ਕਾਉਣੀ ਚ ਕਲਰਕ ਤੇ ਮਾਲ ਪਟਵਾਰੀ । ਹੁਣ ਉਹ ਮਾਲ ਪਟਵਾਰੀ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ।
ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਰਕੁੰਨ (Activist) ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮੁਹਾਜ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਸਮੇ ਕਈ ਮੁਹਾਜਾਂ ਤੇ ਵੀ । ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ, ਬਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਮਿਲਣੀ ਕਾਫ਼ਲਾ, ਪਲਸ ਮੰਚ, ਕਲਾ ਪੀਠ, ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਭਾਸਕਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਰੈਵੇਨਿਊ ਪਟਵਾਰ ਯੂਨੀਅਨ- ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉਹ 'ਸਰਦਲ' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਚ ਸੀ । 'ਚਿੰਤਨ' ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ । ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ 'ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਆਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਛਾਪੀਆਂ । ਉਸ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਛੰਦ ਰਹਿਤ ਨਜ਼ਮ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਛੰਦਮਈ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੀਤ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ- ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼, ਸਮੁੰਦਰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਧੜੀ ਹੋਈ ਮੈਂ ਹਨ।

-ਜਸਪਾਲ ਘਈ 
ਹਰਮੀਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦੀ 2016 ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

Written By Editor on Saturday, October 22, 2016 | 19:44

ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ (ਰਜਿ.) ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ 06 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ (ਰਜਿ.) 1956 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੁਤਬਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਹਰ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚੋਣਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਤੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਣਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਾ. ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਪੰਧੇਰ, ਸਹਾਇਕ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ. ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਮਾਂਗਟ ਅਤੇ ਡਾ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਮਿਨਹਾਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੱਜ 22 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪੱਤਰ ਭਰਨ ਦਾ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਸੀ। ਇਸ ਚੋਣ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 41 ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪੱਤਰ ਭਰੇ। ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪੱਤਰ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ-

ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ੍ਰੀ ਅਤਰਜੀਤ
ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰਜੀਤ ਜੱਜ
ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਦੁਸਾਂਝ
ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ
ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ
ਡਾ. ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਮੱਖੜ ਕੋਹਾੜ

ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਹਿਰਦੇ
ਸੂਬਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਖਰਲ
ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਬਰਾੜ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪ੍ਰੀਤ ਘਣੀਆ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ‘ਆਹੀ’
ਡਾ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰੋ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ
ਸ੍ਰੀ ਜਸਪਾਲ ਮਾਨਖੇੜਾ
ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੀਰ ਝੱਜ
ਸ੍ਰੀ ਤਰਸੇਮ
ਸ੍ਰੀ ਤਰਲੋਚਨ ਝਾਂਡੇ
ਦੀਪ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਮੀਤ
ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ

ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ
ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਸੁਸੀਲ ਦੁਸਾਂਝ
ਮੱਖੜ ਕੁਹਾੜ

ਸਕੱਤਰ
ਸ੍ਰੀ ਅਰਤਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੰਧੂ
ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਵਨੀ ਬਾਗੜੀਆਂ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ
ਸੂਬਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਖਰਲ
ਸ. ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ
ਡਾ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਕੀਲ
ਸ੍ਰੀ ਤਰਲੋਚਨ ਝਾਂਡੇ
ਦੀਪ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਜਸਪਾਲ ਮਾਨਖੇੜਾ
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਮੀਤ
ਸ੍ਰੀ ਵਰਗਿਸ ਸਲਾਮਤ

ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਾ, ਪੰਧੇਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਪਰੋਕਤ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪੱਤਰ ਸਹੀ ਪਾਏ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਚੋਣ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਉਹ 25 ਅਕਤੂਬਰ, 2016 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ 4 ਵਜੇ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪੱਤਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ (ਰਜਿ.) ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੋਟਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ 06 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 09 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਮ ਹੁਮਾ ਕੇ ਵੋਟਾਂ ਪਾਉਣ ਆਉਣ।

ਮੈਂਗਜੀਨ ਸਮੀਖਿਅਾ : 'ਵਾਹਗਾ' ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੰਕ

Written By Editor on Sunday, July 17, 2016 | 19:50

ਪੰਨੇ - 196 । ਮੁੱਲ - 50/-
ਵਾਹਗਾ ਨਾਂ ਉਚਾਰਦਿਆ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ। ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਸਾਫ ਹੋਇਆ ਕਿ "ਵਾਹਗਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਪਰਤੀਕ ਹੈ।"
ਟਾਇਟਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੰਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਹੁਰਾਂ ਬਣਾਈ ਜੋ ਮੰਟੋ 'ਤੇ 47 ਦੀ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਡਿਗਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇਜਿੰਦਰ ਬਾਵਾ, ਸੰਪਾਦਕ ਚਰਨਜੀਤ ਸੋਹਲ ਹੁਰਾਂ, ਸੁਖਚੈਨ ਢਿੱਲੋਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ, ਸਤਯਪਾਲ ਗੌਤਮ,  ਤੇਜਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਭਗਵਾਨ ਜੋਸ਼, ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਪਰਮਜੀਤ ਜੱਜ, ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ, ਸੁਖਪਾਲ, ਨਵਸ਼ਰਨ, ਅਮਨਪਰੀਤ ਗਿੱਲ, ਸਵਰਾਜਬੀਰ  ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ,  ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ ਹੋਵੋਗੇ।

ਮੋਹਨਜੀਤ ਤੇ ਸੁਖਪਾਲ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਰਮਵਾਰ 'ਚੇਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰਕੇ' ਤੇ 'ਛੋਟਾ ਖੱਫਣ' ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸੁਰਜੀਤ ਸਹੋਤੇ ਦੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ "The Year of The Runaways" ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

'ਪਿਆਰ ਦੇ ਆਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਦੀਵਾ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸੁਖਪਾਲ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਵੀਆਂ ਫੈਜ਼, ਨਰੂਦਾ, ਮਾਰਕਸ, ਹਿਕਮਤ, ਮਹਿਮੂਦ ਦਰਵੇਸ਼, ਪਾਸ਼, ਮਾਰਿਨ ਸੋਰੈਸਕੂ ਆਦਿ ਦੀ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ,
"ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਏਨਾ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਏਡਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪਿਆਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਓਵੇਂ ਹੀ ਸਹਿਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਨਾਜ਼ਿਮ ਜਾਂ ਨਰੂਦਾ ਲਈ ਹੈ?"

ਸਅਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਦੀਆਂ ਵੰਡ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਾਲੇ ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੜਚੋਲਿਆ ਹੈ।

ਪਰਸਿੱਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਦਾ ਲੇਖ 'ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼' ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਏ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ  ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਾ।
'ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਸਬੱਬ' ਵਿੱਚ  ਪਰਦੀਪ ਬੋਸ ਨੇਡ਼ੇਓ ਹੋਈਆਂ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ  ਮਿਲਣੀਆਂ ਲਿਖਦਾ।

ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਅਮਨਪਰੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ
"ਪਰ ਜੇ ਦੇਸ਼ ਰੂਹ ਦੀ
ਵਗਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਖਾਨਾ ਹੈ ..."
(ਪਾਸ਼ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ)
ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਾਰ. ਅੈਸ. ਅੈਸ. ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿੰਗ  ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ,  ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਜੜ ਖੋਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਹੈ,  ਪਰ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜਚੋਲਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਇਕ ਪਾਤਰੀ ਨਾਟਕ 'ਪਸੰਦ' ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕਰਦਾ।

ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਨਾਏ ਨਾਟਕਕਾਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਰਿਸ ਨਵਸ਼ਰਨ ਦਾ ਲੇਖ 'ਪੰਜਾਬ ਦਲਿਤ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੌਰਤ' ਇਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਸੰਗਠਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਸਤਕ ਰੀਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਨੇ ਬਾਬੇ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨੇ ਦੀ 1951  ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਉਰਦੂ ਪੁਸਤਕ "ਆਪ-ਬੀਤੀ"  ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।

ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੇ ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ।

ਸਿਨੇਮਾ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ 'ਬੋਲ' ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਫਿਲਮ 'ਕਿੱਸਾ' ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਬੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
-ਵਰਿੰਦਰ ਦੀਵਾਨਾ

ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ : ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫਰੌਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ : ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ

Written By Editor on Wednesday, June 1, 2016 | 10:49

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਪ੍ਰੋ ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫਰੌਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ’ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲੇਖ ਹਰਪਾਲ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। -ਵਰਿੰਦਰ ਦੀਵਾਨਾ

ਸਾਲ 2013 ਵਿਚ ਰੂਪਾ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫਰੌਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ' ਛਾਪੀ, ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਪੜ੍ਹੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਾਂ। ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋੜ ਘਟਾ ਕਰਨ ਵਕਤ, ਨਤੀਜੇ ਕੱਢਣ ਵਕਤ ਕਾਹਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਠੀਕ ਹਨ। ਰੱਬ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ ਨਹੀ ਕਰਦਾ; ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਜਿਵੇਂ ਦੇਖੀ ਸੋ ਭਲਾ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਂਹ ਬਾਦੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਂਹ ਸੁਆਦੀ।

ਕਿਤਾਬ ਮੰਗਵਾਈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ, ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ, ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਢੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਸ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਧਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਡਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵੀ। ਲੰਡਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਿਆਂ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ।

ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਉਪਰ ਰਿਵੀਊ ਆਰਟੀਕਲ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਿਸਾਲਿਆਂ ਨੇ ਛਾਪਿਆ। ਰਿਵੀਊ ਛਪਣ ਸਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਮਿਲੇ। ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਛਪਵਾਉ। ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸੌ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਮੰਗੇਗਾ। ਪ੍ਰੋ. ਗਾਂਧੀ ਗੁਜਰਾਤ ਮੂਲ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨਾਯਾਬ ਤੋਹਫੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ?

ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਲਿਖਿਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 90 ਫੀਸਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਧਰ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ। ਅਨੁਵਾਦ ਵਾਸਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਹਥਲੀ ਕਿਤਾਬ ਉਪਰ ਨਾ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ, ਨਾ ਈਮੇਲ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਸੋਚਿਆ- ਮੇਰੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਲੱਭ ਗਈ, ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲ ਗਏ, ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ- ਮੇਲ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗਾਂਧੀ ਅਜੇ ਦਫਤਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੇ। ਜਦੋਂ ਆਏ, ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਲ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਮਸਲੇ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਮੇਲ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਮੇਲ ਆ ਗਈ, ਲਿਖਿਆ ਸੀ- ਅਸੂਲਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਮੇਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਮੇਰਾ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਦੇਰ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਵਾਜਬ ਸਮਝਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਏਗੀ, ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛਪੇ। ਠੀਕ ਲੱਗੀ ਕਿਤਾਬ? ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ- ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕਹੇ- ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖੇਂਗਾ? ਮੈਂ ਉਤਰ ਦਿਆਂ- ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਦਰ ਕਿਨਾਰ, ਮੈਥੋਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ।

ਆਪਣੇ ਰਿਵੀਊ ਆਰਟੀਕਲ ਦੀ ਕਾਪੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ 2013 ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਸਮਾਂ ਯਾਦਗਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਹਿਲੂ ਛੋਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਨਾਲ ਨਾ ਰਿਆਇਤ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਉਪਰ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਾਲ 1947 ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ ਅਲਗ-ਥੱਲਗ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਕਰਦੇ। ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਆਖਰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ- ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਫਾਰ ਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕੱਟ ਦਿਉ।

ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੁੱਦਾ ਹੈ- “ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ ਉਪਰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸੁਤੰਤਰ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ? ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਉਪਰ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਵਿੱਥਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ ਵੰਡ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿੱਥਾਂ ਭਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

ਪ੍ਰੋ. ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਕੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ, ਡਰ, ਇਰਾਦੇ 'ਤੇ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਖਰ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਿਥੋਂ ਵੱਢਣਾ ਟੁੱਕਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ ਨਕਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ- ਨਹਿਰੂ, ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਦ ਕਦੋਂ ਕਰਨ ਲੱਗਣਗੇ? ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਲੱਗਾ, ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਕੋਈ ਵਿਅੰਗ ਹੈ। ਇਹੋ ਵਿਅੰਗ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਜਾਣਨ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕੌਮੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1919 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਇਆ? ਹਾਲਾਂਕਿ 1919 ਵਿਚ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਿਉਂ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਨਾਹ ਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਾਖ ਸੀ?

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਿਆ, ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਹੋਈ ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਵੀ ਥੋਕ ਵਿਚ? ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਨ, ਤਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਏ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਤਲਾਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਗੁਲਾਮ ਬੰਸ, ਲੋਧੀ ਬੰਸ ਜਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉਪਰ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਈਰਾਨ, ਤੁਰਕੀ ਜਾਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਹਾਕਮ ਦਾ ਖਾਨਦਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਹਿੰਦੂ, ਦੀਨ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਇਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕੇਵਲ; ਵੱਡੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤਖਤ ਵਾਸਤੇ ਜਦੋਂ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦੀ ਮਦਦ, ਕਿਸੇ ਧੜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੀਰ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਬੰਦਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਵਾਂਗ ਵਿਜੋਗ ਵਿਚ ਜ਼ਖਮੀ ਸੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੱਲ ਦਿਸਦੇ। ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਕਦੋਂ ਕਿੱਥੇ ਖੱਪ ਜਾਏ ਕੀ ਪਤਾ? ਵਾਰਸ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਯੁੱਧ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਡੰਗ ਦਿੱਤੀ। ਹੀਰ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ ਅਠਾਹਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰੁਦਨ ਹੈ। ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਵੈਣ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਜਾੜਾ ਭੋਗਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਭਵ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵਿਛੜ ਜਾਣਾ ਹੀਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਇਕੋ ਧਾਗੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹਨ। ਵਾਰਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਰੁਦਨ/ਵਿਰਲਾਪ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਮਨ ਦੇ ਪਰਦੇ ਉਪਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥ-ਪਥ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿਗਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀਰ ਦੇ ਸੁਰ ਉਤਰੇ।

1857 ਦੇ ਗਦਰ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜਮੋਹਨ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ- ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਤਸੀਹੇ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵਾਹ ਲੱਗੀ, ਬਦਲੇ ਵੀ ਲਏ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਪੰਜਾਬੀ, ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਜ਼ਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਬੀਏ ਹਨ; ਉਹੋ ਪੂਰਬੀਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਕਦੀ ਚੱਲੇ ਵੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਚੱਲਣਗੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖਿਲਾਫ ਨਹੀਂ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੱਕੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਲ, ਦੀਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਮੋਮਿਨ ਹੋਣ। ਸਿੱਖ ਲਈ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਇਕ ਧਿਰ ਬਗਾਵਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੰਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹੇ। ਇਕ ਧਿਰ ਦਾ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਜਾਂ ਖਲੀਫਿਆਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਜਾਤ-ਗੋਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਾ ਕੇ ਫਖਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵਧਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਯਦ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਅਲਵੀ, ਸਿਦੀਕੀ, ਫਾਰੂਖੀ ਜਾਂ ਸ਼ੇਖ ਆਦਿਕ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਗੋਤ ਲਾਏ ਜਿਵੇਂ ਨੂਨ, ਟਿਵਾਣਾ, ਮਿਨਹਾਸ, ਵੱਟੂ, ਭੱਟੀ, ਕੰਬੋਜ, ਰੰਧਾਵਾ ਆਦਿਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੰਨਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ- ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਕਿਹੜਾ ਮਾੜੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਖਾਹਮਖਾਹ ਝੂਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਾ ਕੇ ਫਖਰ ਕਰਦੇ ਫਿਰੀਏ? ਜੱਟ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਅਖਵਾਉਣ ਵਿਚ ਕੀ ਹਰਜ?

ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ 1857 ਦੇ ਗਦਰ ਪਿਛੋਂ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਜਮੋਹਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ- ਸਿੱਖ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰ, ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਉਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਟੁੱਟੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਟ ਗਈ ਸੀ। ਗਦਰ ਨੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਲੀਡਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫਰ ਖੁਦ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਰਸਤਾ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਚੰਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣੋ।

ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਿੰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਧੀਕ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਵਾਇਆ। ਹਿੰਦੂ ਵਰਗ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹੁਣ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧੀਕ ਚੰਗੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ ਤੇ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਕੰਮ ਆਏਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ; ਬੱਚੇ ਡਾਕਟਰ, ਵਕੀਲ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣ ਸਕਣਗੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ- ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਧੀਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਅੱਗੇ ਸਾਂਝੀ ਚੁਣੌਤੀ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਸੀ; ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਈਸਾਈ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਿੰਨਾ ਡਰ ਸੀ, ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਉਨਾ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ- 'ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ' ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਟੈਕਸਟ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ, ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਖਤਰਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਹੈ।

1919 ਵਿਚ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਬੇਚੈਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਿਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਵਿਰੁਧ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਕਰਾਂਗੇ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੱਚ ਦਾ ਲੜ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਰੋਧ ਕਰਾਂਗੇ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਗੋਰਖਧੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸ਼ਰੇਆਮ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਜਾਂ ਧੜਾ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਇਹ ਗਲਤ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਨਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ।

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1924 ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲਾ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ, ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਜਿੱਧਰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹੋ ਦਲੀਲ ਬੰਗਾਲ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇ ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਪਰ੍ਹੇ ਸਰਕਾ ਦੇਣ। ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ 1932 ਵਿਚ ਕਿਹਾ- ਸਾਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂ ਯੂ.ਪੀ. ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਬਲਾਚੌਰ ਦੇ ਗੁੱਜਰ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਨੇ 1933 ਵਿਚ ਨਕਸ਼ਾ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਸਿੰਧ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਿਖਾਏ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰੱਖਿਆ। ਜਿਨਾਹ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਦੀ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੜ੍ਹ ਫੜਨ ਲੱਗੀ, ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਪਕੜ ਨਾ ਰਹੀ।

ਕਰਨਾਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਹ ਸਟੇਟ ਜਿਸ ਦੀ ਹੱਦ ਗੁੜਗਾਉਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਦਿੱਲੀ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕਲਚਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ- ਸਾਡੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮੰਗ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਨਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੱਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਉਥੇ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਮਲੈਂਡ ਹੋਵੇਗਾ।

ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇਤਾ ਉਮਰ ਹਯਾਤ ਖਾਂ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ-ਜਿਨਾਹ ਪੈਕਟ ਅਨੁਸਾਰ ਲੀਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿਆਸਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ- ਲੀਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬੰਬੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਣੇਗਾ। ਟਿਵਾਣੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਈ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਕਦੀ ਰੋਜ਼ਾ ਨਮਾਜ਼ ਨਾ ਛੱਡਦੇ, ਫਿੱਕੇ ਪੈਂਦੇ ਗਏ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਪਰ ਜਿਨਾਹ ਜਿਹੜਾ ਨਾ ਰੋਜ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਨਮਾਜ਼ੀ ਸੀ, ਤਾਕਤ ਫੜਨ ਲੱਗਾ; ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹੀਰੋ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੂਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉ ਹੋਵੇਗਾ; ਸੋ ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੱਖੀ ਦੇਸ ਹੋਵੇ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇੜੇ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗੋਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਪੁੱਜ ਜਾਣ। ਭਾਰਤੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ- ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਣ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਕਾਹਲ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ- ਦਫਾ ਹੋਵੋ (ਕੁਇਟ ਇੰਡੀਆ); ਬੱਸ ਠੀਕ ਹੈ, ਦਫਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। ਰਾਜਮੋਹਨ ਦਾ ਇਥੇ ਮਾਸੂਮ ਸਵਾਲ ਹੈ- ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਚਲੇ ਜਾਉ, ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਦੀ ਮੰਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 23 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਵਾਇਸਰਾਇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ- ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੇਰਹਿਮ ਹੋ ਜਾਉ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿਉ ਜਾਂ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ; ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਰੁਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਮਰਾਜ ਉਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣਾ ਬੋਰੀ ਬਿਸਤਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਨਾਹ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ!

ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਮਤਾ ਪੂਰੀ ਬਹਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਸੋਗ ਮਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਮਤਾ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੋਗ ਮਤੇ ਵਾਂਗ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਬਲਿਕ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ- ਇਹ ਬੇਗਾਨੇ ਹਨ, ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਕਦਾਰ। ਸਾਰਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਖਤਰਾ ਦਿਸਿਆ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਾਬਕ ਫੌਜੀ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਹੋ ਗਏ।

ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਰਾਜਮੋਹਨ ਦੇ ਵਾਕ ਹਨ- 1707 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਲੰਮੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਸੁਰੰਗ ਵਿਚ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸੁਰੰਗ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਿਹੜੀ-ਕਿਹੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ।

22, 23 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗਰਮਖਿਆਲੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜ ਉਪਰ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨਵੀਂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਉਸਾਰੂ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਅਸਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਏਗੀ, ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।

ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ,
ਪੰਜਾਬ ਨ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ,
ਪੰਜਾਬ ਸਾਰਾ ਜੀਂਦਾ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ।

ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਲਵੰਤ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਹੈ,
ਪੰਜਾਬ, ਨਾ ਸੀਮਾ ਨਾ ਅਸੀਮ।
ਪੰਜਾਬ, ਤਕਸੀਮ ਦਰ ਤਕਸੀਮ ਦਰ ਤਕਸੀਮ।

ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੇਗੀ; ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਾਸਤੇ ਨੁਸਖਾ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਖੁਦ ਖੰਨੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਿਆ, ਉਦੋਂ ਰੱਬ ਵੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।
ਪਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੋਹ ਘਣਾ
ਤੂੰ ਪੀ ਤੂੰ ਪੀ ਹੋਹੁ।
-ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ

ਵੀਡਿਉ : ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ । ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ

ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਵੱਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਚਿੰਤਕ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 109ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਮੌਕੇ, ਪੰਜਾਬੀ, ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਵਾ ਵਿਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ। ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ ਪੂਰਾ ਵੀਡਿਉ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਰਹਿੰਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 1991 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਪੋਟਰੇਟ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
Sant Singh Sekhon Portrait by Jarnail Singh
Sant Singh Sekhon Portrait by Jarnail Singh






 


ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਬਲੌਗ

 
Support : Creating Website | Johny Template | Mas Template
Copyright © 2011. ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ - All Rights Reserved
Template Created by Creating Website Published by Mas Template
Proudly powered by Blogger