Latest Post

ਗੀਤ । ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ

Written By Editor on Tuesday, April 15, 2014 | 16:27

punjabi lyrics punjabi poetry punjabi songs
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਇਕੋ, ਇਕੋ ਰੰਗ ਬਹਾਰਾਂ ਦਾ...
ਨਾ ਪੰਛੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਮੰਨਦੇ, ਨਾ ਪੌਣਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ ।
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਦੇ, ਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ ।

ਇਕੋ ਰੰਗ ਹੈ ਹਾਸੇ ਦਾ ਤੇ ਇਕੋ ਦਰਦ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ।
ਸਭ ਦੇ ਹੰਝੂ ਇਕੋ ਰੰਗ ਦੇ, ਇਕੋ ਰੰਗ ਤਨਹਾਈ ਦਾ ।
ਮਾਂ ਦੀ ਲੋਰੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ, ਨਹੀਉਂ ਵੱਖਰਾ ਬਾਪੂ ਦਾ ਚਾਅ ।
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਦੇ, ਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ । 

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਇਕੋ, ਇਕੋ ਰੰਗ ਬਹਾਰਾਂ ਦਾ ।
ਬੋਲੀ ਇੱਕ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਤੇ ਇਕੋ ਗੀਤ ਗੁਟਾਰਾਂ ਦਾ ।
ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੋਂ ਕੂੰਜਾਂ ਆਵਣ, ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਨਾ ਭੁੱਲੀਆਂ ਰਾਹ ।
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਦੇ, ਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ ।

ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵੰਡ ਲਈ, ਬਣ ਗਏ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ।
ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਵੇਸ ।
ਭਾਵੇ ਰੱਬ ਹੈ ਇਕੋ ਸੱਭ ਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਰਾਹ ।
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਦੇ , ਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ ।

ਮਿਹਰ ਕਰੀ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ, ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਵਧਦੀ ਰਹੇ ।
ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲੀ ਇਹ ਚੰਗਿਆੜੀ, ਅਮਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬਦੀ ਰਹੇ ।
ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸੀਨੇ ਅੰਦਰ, ਪਿਆਰ ਸਬਰ ਦਾ ਬੂਟਾ ਲਾ ।
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਦੇ, ਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ । 

ਨਾ ਪੰਛੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਮੰਨਦੇ, ਨਾ ਪੌਣਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ ।
ਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰੁਕਦੇ, ਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਰਾਹ ।

-ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ

ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ । ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ। ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ-11

Written By Editor on Sunday, April 13, 2014 | 17:31

ਇਸ ਮੌੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਰੁਟੀਨ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਹਾਲਾਤ, ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਵਕਤ ਵੱਲ ਵੇਖਾਂ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 1990 ਤੱਕ, ਹਾਂ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਝੱਟਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਲੱਗੇ, ਕਦੇ ਮੋਗਾ ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਦਸੂਹੇ ਸਾਡੇ ਹੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀ-ਕਾਂਡ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਦੌਰ, ਅਹਿਮ ਦੌਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸੱਤਾ ਦਾ ਕੁਝ ਭੇਦ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਰੋਲ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ।
punjabi writer avtar jauda
ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ

ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੂਡੈਂਟ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੀ.ਐਸ.ਯੂ.) ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਸੂਹਾ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਗੂ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮਹਿਰਾ ਕੁਝ ਅਨੁਸਾਸ਼ਨੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਲਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗਠਨ, ਦਖ਼ਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੇ ਰੋਕਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਅਜਾਇਬ ਨੂੰ ਵਰਜਨ ਲਈ ਬਜ਼ਿੱਦ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਵੀ। ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵੱਜੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਵੀ। ਦਸੂਹਾ ਦਾ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਕੁਦਰਤੀ ਮੋਗਾ ਤੋਂ ਮੋਗਾ-ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਬਦਲ ਕੇ ਦਸੂਹੇ ਆਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਨਾਮ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਗੁਲ ਚੌਹਾਨ ਦਾ ਡੈਡ ਸੀ। ਮਿੱਥੇ ਦਿਨ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਥਾਣੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਧਰਨੇ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਦਮ ਦੂਰ ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਆ ਟੱਕਰੀ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਬਜ਼ਿੱਦ ਸਨ, ਨਤੀਜਾ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ ਤੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਬਾਕੀ ਕਾਲਜ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜ ਗਏ। ਕਈ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਕਦੇ ਮੀਡੀਆ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਕਦੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਸਿਫ਼ਰ ਹੀ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਚਰਚਾ ਚੱਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਜਾਂ ਗਏ,ਅਕਸਰ ਜੋ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਨਾ ਲੋਕ ਬਦਲੇ, ਨਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਆਸਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਰੁਝਾਨ ਲੇਖਕ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਭਾ ਬਣਾ ਲਈ। ਦਰਅਸਲ ਜ਼ਲੋਟੋ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਫ਼ਾ ਸਾਹਿਤ ਰਸੀਆ ਸਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਅਮੋਲ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠਣਾ-ਬੈਠਣਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਮੋਲ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ' ਰਜਿਟਰ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣੀ, ਚਲਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਰਹੇ ਹੀ ਸੀ। ਵੱਖਰਤਾ ਇਹ ਕਿ 1980 ਤੋਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ 4 ਵਜੇ ਤੋਂ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦਾ ਵਕਤ ਭਾਵ ਪੂਰੇ 4 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਲੇਖਕ, ਸਰੋਤਾ ਹੀ ਹੋਵੇ ਤੇ 5 ਵਜੇ ਚਾਹ, ਭਾਵੇਂ ਸਭਾ ਚੱਲਦੀ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਰਹੇ। ਪਾਬੰਦੀ ਐਨੀ ਕਿ ਮੀਂਹ ਆਵੇ, ਹਨੇਰੀ ਜਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਜਾਂ ਕਰਫਿਊ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਬੈਠਕ ਠੀਕ ਵਕਤ 'ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ ਹੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਮੋਲ ਹੁਰਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਮੋਲ ਜੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਡਾਕਟਰ ਰੌਸ਼ਨ ਲਾਲ ਅਹੂਜਾ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਗਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ ਫਾਈਨਲ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਫ਼ਾ ਜੀ ਦਾਰਜੀ ਤੇ ਮੈਂ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਆਹੁਦੇਦਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਵਕਤ, ਥਾਂ ਪੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ ਵੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਲੇਖਕ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਨਵੇਂ-ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਰੇ ਹੀ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਲੇਖਕ ਹੋਵੇ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਮੀਸ਼ਾ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਵਿਧਾ ਸਿੰਘ ਤੱਕ। ਕਿਸੇ ਕਾਵਿ-ਵਿਧਾ 'ਤੇ ਕੋਈ ਰੋਕ ਬੰਦਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਤਿੰਦਰ ਨੂਰ, ਮੋਹਨਜੀਤ, ਰੇਡੀਉ ਤੋਂ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਤੱਕ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਬਹੁਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦੋਸਤ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਸਨ। ਇਹ ਸਭਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕੋਈ 30 ਸਾਲ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਤੇ ਜ਼ੋਲੋਟੋ ਦੇ ਲਾਂਬੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦਾਰ ਜੀ ਦੇ ਸਦਾ ਲਈ ਤੁਰ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਸਭਾ ਵਲੋਂ 1990 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਬਣਾ ਕਿ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਭਾ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਵੀ ਆਇਆ ਕਿ ਜੌੜਾ ਵਾਲੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਮਾਣਤਾ ਕਿਉਂ ? ਜਵਾਬ ਡਾਕਟਰ ਰਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰੋ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ, ਸੋ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੱਦ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੀ.ਪੀ ਆਈ. ਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.[ਐਮ] ਵਿਰੁੱਧ ਚੋਣ ਲੜਣ ਦੀ ਸੋਚ ਲਈ, ਐਸ. ਤਰਸੇਮ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਕੋਲੋਂ ਦੋ ਚੋਣਾਂ ਹਾਰਿਆ ਵੀ। ਪਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਭਾ ਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿਲਜੁਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਬਣੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। ਮੇਰੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੀ ਵੇਲੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ ਗਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭਰਵੀਂ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀ। ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਉਦਘਾਟਨ ਤੇ ਸਮਾਪਨ ਗਵਰਨਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ 1997 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
 
ਟੀ.ਵੀ.-ਰੇਡੀਉ 'ਤੇ ਕੋਈ 30 ਸਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਿਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆਂ। 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵੀ ਜੁੜ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸੰਧੂ ਹੁਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕਾਲਮ 'ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ 'ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ-ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ' ਬਣ ਗਿਆ, ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਲਮ ਸੀ। ਫਿਰ 'ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵਿਚ 'ਸੱਚੋ ਸੱਚ ਦੱਸ ਵੇ ਜੋਗੀ' ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ 8-10 ਵਰ੍ਹੇ ਚਲਿਆ ਤੇ ਫਿਰ 'ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ' ਵਿਚ 'ਪਰਿਕਰਮਾ' ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਸਾਹਿਤਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਪਿਛਲੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸੱਚ ਬਿਆਨਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਦੌਰ ਵੇਖਿਆ, ਭੁਗਤਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਇਆ, ਪਰ ਹਮਦਰਦੀ ਘੱਟ ਜਤਾਈ। ਤਸ਼ਦੱਦ, ਕਤਲ, ਲੁੱਟ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਂਉਂਦਾ ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਤੀਜਾ ਪਛਤਾਵਾ ਤੇ ਸਿਫ਼ਰ। ਹਰ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਹਿਤਲ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝ, ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਿੜਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੈਕੂਲਰ ਹੋਣ, ਰਹਿਣ ਦਾ ਵੱਡ-ਮੁੱਲਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਕਸਲਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਸਨ, ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਬਣਦੇ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ, ਹੋਏ ਸਨ।  ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ 'ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਗਵਾਹ, ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਜਾਣੂੰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦੀ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਬਣ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਭਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਦਾਅਵੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਪਏ ਹੋਣ, ਕਰਨ। ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮਿੱਤਰ ਗੁਆਣੇ ਵੀ ਪਏ ਸਨ , ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰ ਰਵੀ ਤੇ ਸੁਮੀਤ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ, ਰਹਿੰਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ-ਸਹਿਮ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਸਾਂ।
 
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਦੌਰ ਵੇਖਿਆ, ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇੰਦਰਾ ਦਾ ਕਤਲ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਿਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਵੀ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੇ ਵੀ ਤੇ ਕਈ ਬਾਹਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ, ਸਬੱਬ ਵੀ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਰਨਣ-ਵੇਰਵੇ ਸੁਣਾਏ, ਦਿੱਤੇ ਵੀ। ਸੜਦੇ ਟਾਇਰ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪੈਣ 'ਤੇ ਤੜਪਣਾ, ਚੀਕਣਾ, ਕੁੜੀਆਂ-ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਬੇਪੱਤ ਹੋਣਾ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਵਰਨਣ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਅਬੋਧ, ਬੇਸਮਝੀ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਇਨਸਾਨ ਹੀਣਾ ਬਣ ਕੇ, ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ਦੱਦ, ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੱਤਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਲੁੱਟ ਵੀ ਵੇਖੀ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਇਕ ਦੋਸਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਫਸਰ (ਡੀ.ਟੀ.ਉ.) ਲੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਝਲਕ ਵੇਖੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਦਾਅ-ਪੇਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਸਵੈ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਕੁਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿਚ ਦਾਅ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ, ਵੇਰਵੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭਨਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਸੁਣੇ ਹਨ, ਚਸਕਾ ਲੈ ਕੇ ਸੁਣਾਉਣੇ, ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਨਾਟਕ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਤਰ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹਾਸੇ-ਰੋਸੇ ਭਰਿਆ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬੀਤਿਆ, ਕਦੇ ਚੰਗਾ ਤੇ ਕਦੇ ਮੰਦਾ। ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਸਲਾਹਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਨਕਾਰਿਆ ਵੀ। ਅਜਿਹੀ ਹਯਾਤੀ ਵਿਚ ਖਲਲ ਉਦੋਂ ਆਣ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਨਾਮੁਰਾਦ ਸਟਰੋਕ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਨਕਾਰਾ ਵੀ। ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਤੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਧੀਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਫਰ ਹੋ ਗਈ। ਨੇੜਲੇ ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਬਹੁਤੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਗਏ, ਨਾ ਮਿਲਣ ਆਏ ਤੇ ਨਾ ਪਤਾ ਕਰਨ। ਮੇਰਾ ਦੋਸ਼ ੲਿਹ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਹਮਦਰਦੀ ਲੈਣ ਦਾ ਮੋਹ ਵੀ ਨਾ ਪਾਲਿਆ, ਰਿਹਾ ਅੜਬ ਦਾ ਅੜਬ ਹੀ। ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਘਰ ਵਿਚ ਕੈਦ, ਕਦੇ ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਕਦੇ ਪੂਨੇ ਦੇ ਗੇੜਾਂ ਵਿਚ।  ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸੀ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼-ਵੇਰਵੇ। (ਖ਼ਤਮ)
-ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ, ਜਲੰਧਰ

ਕਬੂਤਰ । ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕੰਡਾ

Written By Editor on Thursday, April 10, 2014 | 18:55

punjabi short story writer amrik kanda
ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕੰਡਾ
ਸਾਰੇ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ’ਚ ਧੂੰਆਂ ਹੀ ਧੂੰਆਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੁੱਗਲ ਦੀ ਧੂਫ਼ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਧੂੰਆਂ ਗੁੱਗਲ ਦੀ ਧੂਫ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
‘‘ਔਹ ਇਸ ਸਿਗਰਟ ’ਚ ਵੀ ਦਮ ਨਹੀਂ।’’ ਗੋਇਲ ਨੇ ਵੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿਗਰਟ ਟੇਬਲ ’ਤੇ ਪਈ ਐਸਟਰੇ ’ਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। ਐਸ਼ਟਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਖ ਸਿਗਰੇਟ ਐਸ਼ਟਰੇ ਦੇ ਭਰਨ ਕਾਰਨ ਟੇਬਲ ’ਤੇ ਵੀ ਡੁੱਲ੍ਹੀ ਪਈ ਹੈ। ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ’ਚ ਹੁੰਮਸ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਗੋਇਲ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਪੱਖਾ ਤੇਜ ਕੀਤਾ।
ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਵੱਜਣ ਤੱਕ ਵੀ ਰੋਹਿਤ ਸਾਹਬ ਦੀ ਕਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
‘‘ੳੁਨ੍ਹਾਂ ਹਰਾਮਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਤਾਂ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੈਸਟ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ’ਚ ਤਾਂ ਰੋਹਿਤ ਸਾਹਬ ਘਰ ਪਾਰਟੀ ਆ।’’ ਗੋਇਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ।
‘‘ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਜੇ ਤੱਕ ਆ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਣਗੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’’ ਮੈਂ ੲਿਹ ਟੇਬਲ ’ਤੇ ਡੇਲੀ ਨੋਟ ਲਿਖਿਆ ਪਿਆ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਮੂ ਤੇ ਗੈਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਸੌਂ ਗਏ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ?
‘‘ਬੱਚਿਉ ਖਾਣਾ ਖਾਉ, ਸਕੂਲ ਦਾ ਹੋਮਵਰਕ ਕਰੋ’’ ਤੇ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾ, ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਬੈਠ ਗਏ ।
‘‘ਬੱਸ ਹੁਣ ਸੌਂ ਜਾਉ’’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕੁਛ ਕਹੇ ਸੌਂ ਗਏ। ਬੜੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਬੱਚੇ ਨੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗੋਇਲ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਇਹ ਅੱਗੇ ਕੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨਗੇ? ‘‘ਜੀ ਹਾਂ’’ ਕਹਿ ਕੇ ਕਲਰਕ ਬਨਣਗੇ, ਜੋ ਵੀ ਦੇਵੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬਰ ਕਰਨਗੇ।
ਬਾਰਾਂ ਵੱਜਦੇ ਹੀ ਰੋਹਿਤ ਦੇ ਘਰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਅੰਦਰੋਂ ਭੁੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ‘‘ਯੂ ਡਰਟੀ ਬਿੱਚ’’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ‘‘ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ? ਚੱਲ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾ ਇਥੋਂ, ਹਰਾਮਜ਼ਾਦੀ ਕਿਤੋਂ ਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।’’
ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਹਿਤ ਦੀ ਗੱਡੀ ’ਚ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂਗਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸੇ ਨਾਲ ਤੁਰੀ ਫਿਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਾਤ ਦਾ ਇਕ ਵੱਜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਗੋਇਲ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਠੰਡਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਕਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਰਾਸਤੇ ’ਚ ਕੋਈ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਪਰ ਜੇ ਇਥੇ ਕੋਈ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਗੋਇਲ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਕੇ ਕਮਰੇ ’ਚ ਧੂੰਆਂ ਹੀ ਧੂੰਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਰ ’ਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਫਰੋਲ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਿੰਡੋਂ ਆ ਸ਼ਹਿਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ’ਚ ਮੀਨਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਪੋਜ਼ਲ’ ਆਇਆ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਸੋਹਣੀ ਸੀ। ਡੇਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਐਡੀਟਰ ਰੋਹਿਤ ਸਾਹਬ ਦੀ ਸਟੈਨੋ ਸੀ। ਕਿਸਮਤ ਜਾਗ ਉੱਠੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ‘‘ਹਾਂ’’ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਸੀਬ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਚਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਣਧੀਰ ਨਗਰ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਕੋਠੀ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਗੋਇਲ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਦਲੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਤੇ ਨਾਟਕੀ ਸਟਾਇਲ ਦੇ ਪਾਰਟ ਵਾਂਗ ਦੋ ਸੋਹਣੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਇਕ ਲੜਕਾ ਤੇ ਇਕ ਲੜਕੀ।
ਗੋਇਲ ਦੀ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਸੀ। ਗੋਇਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਉਹ ‘‘ਗੌਡ ਗਿਫ਼ਟ’’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ? ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਰਲ ਰੂਪ ’ਚ ਕਰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ।
ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁੰਮਨਾਮ ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
‘‘ਜਿਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਖੁੱਲਰ ਦੀ ਲਵਰ ਸੀ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ?’’
ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗੋਇਲ ਬਹੁਤ ਹੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ
‘‘ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।’’
‘‘ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕਰ ਲਉ?’’ ਮੀਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
‘‘ਜਾਣ ਦੇ ਯਾਰ’’ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਗੋਇਲ ਨੇ ਏਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ’ਚ ਇਹ ਗੱਲ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਬੈਂਕ ਦੇ ਕੰਮ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਮੀਨਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੈਰ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਖੁੱਲਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਇਕ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਪਿਕਚਰ ਵੇਖਣ ਜਾਉਂਗੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗਈ ਸੀ।
‘‘ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਖੁੱਲਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ?’’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘਰ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ‘‘ਪਿਕਚਰ ਵੇਖਣ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਭੀੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰ ਖੁੱਲਰ ਮਿਲ ਗਏ।’’ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਨੇ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਗੋਇਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸ਼ੱਕ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਅੱਗ ’ਚ ਜਲ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਸਵਾਦ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਗਲ, ਮੂਰਖ ਸੁਖਜੀਤ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ.....? ਉਸ ਨੂੰ ਬਰੇਨ ਹੈਮਰੇਜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸੁਖਜੀਤ ਗੋਇਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਹਰਾਮਜ਼ਾਦੀ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ, ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਸੁਖਜੀਤ ਤਾਂ ਸਾਲਾ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ।
ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੈਂਕ ਦੇ ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਮਿਸਟਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚੌੜੇ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਸ਼ਾਇਦ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।’’
‘‘ਹੋ ਸਕਦੈ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘੁੰਮਣ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।’’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਇਲ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕੀਤਾ।
‘‘ਉਸਦੇ ਨਾਲ.....।’’ ਅਜੇ ਉਸ ਨੇ ਐਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਚੋਂ ਗੋਇਲ ਬੋਲਿਆ ‘‘ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕਜ਼ਨ ਸੀ।’’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਇਲ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾ ਲਈ ਤੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ‘ਆਰਤੀ ’ਚ ਕਹਿੜੀ ਫ਼ਿਲਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚੱਲਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ?’’ ਗੋਇਲ ਨੇ ਗੱਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਨਾਂ ਕਿਹਾ’’ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੀਨਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ
‘‘ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਚੌੜੇ ਬਜ਼ਾਰ ਗਈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ’ਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ।
‘‘ਆਫ਼ਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਲਹੋਤਰਾ ਸਾਹਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਗਈ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਹਵਨ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਜਾ ਕੇ ਆਈਂ’’
ਇਹ ਜਵਾਬ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੰਤੋਖ ਪੂਰਵਕ ਪਚਾ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਇਕ ਚੰਗਾ ਦਰੱਖਤ ਜਿਵੇਂ ਫਲਦਾ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵਿਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ। ਅੱਗੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਲਿਹਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ.......।
ਇਹ ਡੈਨੀ ਸਾਹਬ ਬੜਾ ਸਮਾਰਟ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਚੰਗਾ ਐਕਟਰ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੇੈ। ਦੋ ਫਲੈਟ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੈਕ ’ਤੇ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੇੈ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸੀਰੀਅਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ। ਗੋਇਲ ਦੀ ਗ਼ੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ’ਚ ਵੀ ਉਹ ਮੀਨਾ ਨਾਲ ਨਾਟਕਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਗੋਇਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮੁੂੰਹ ਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਲਾਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਟਾਇਲ ਨਾਲ ‘‘ਹਾਏ’’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਗੋਇਲ ਬਾਹਰ ਲਾਅਨ ‘ਚ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਰਸੋਈ ‘ਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਰਸੋਈ ਚੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ‘‘ਚਲੋ ਗੋਇਲ ਸਾਹਬ ਆਪਾਂ ਘੁੰਮ ਆਈਏ? ਘਰ ਤਾਂ ਬੋਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।’’
‘‘ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ, ਮੈਂ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’’
‘‘ਜੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭਾਬੀ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵਾਂ।’’ ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਮੀਨਾ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਉਂ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਪਰਤੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਮੂ ਦੇ ਗਲਤ ਸਵਾਲ ਕੱਢਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਥੱਪੜ ਜੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਥੱਪੜ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਮੀਨਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸਮਝ ਗਈ ਸੀ।
ਇਕ ਦਿਨ ਗੋਇਲ ਆਫ਼ਿਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਲੌਨੀ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਸੀ।
‘‘ਯਾਰ ਸੰਨੀ ਜਿਹੜਾ ਥੋਡੇ ਘਰ ਅਮਰੂਦ ਲੱਗਾ ਹੈ ਨਾ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਡੀ ਕੰਧ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਪਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਮੌਜ ਆ, ਅਮਰੂਦ ਤੁਸੀਂ ਲਾਇਆ, ਫ਼ਲ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਆਂ, ਬਜ਼ਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।’’ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਆ।
ਗੋਇਲ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾ ਕੇ ਡੈਨੀ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ।
‘‘ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਗੇ, ਨੋ ਕਮੈਂਟਸ।’’
ਇਕ ਦਿਨ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ,‘‘ਕਿਉਂ ਜੀ, ਉਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਘਰ ਆਉਣ ਲਈ ਮਨ੍ਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?’’
‘‘ਹਾਂ ਵੈਸੇ ਹੀ.....।’’
‘‘ਕਿਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਹੀ ਨਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ? ਪਤਨੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
‘‘ਹੋ ਵੀ ਸਕਦੈ? ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੀ ਪਤਾ ਲਗਦੈ? ਗੋਇਲ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੱਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੈਨੀ ਸਾਹਬ ਦਾ ਦੁੱਧ ’ਚ
ਨਮਕ ਮਿਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਕ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਤੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਚਰਚਾ ਨਾ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨਾਲ ਗੋਇਲ ਦੇੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ ਸੀ।
‘‘ਚਲੋ ਇਕ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।’’ ਉਸ ਨੇ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਲੰਬਾ ਕਸ਼ ਲਾਇਆ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਧੂੰਆਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
ਕੀ ਹੁਣ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੋਹਿਤ ਤੇ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੋਹਿਤ ਬਹੁਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਮੀ ਹੈ.....।
‘‘ਅੱਜ ਆਫ਼ਿਸ ’ਚ ਕੰਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।’’
‘‘ਇਕ ਕੁਲੀਗ ਸਾਥੀ ਦਾ ਵਿਦਾਇਗੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵੀ ਸੀ।’’
‘‘ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰੋਹਿਤ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਸੀ।’’
ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਿਨ ਜ਼ੂਰਰ ਲੇਟ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਇਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
‘‘ਤੇ ਆਫ਼ਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਨੌਕਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ?’’
‘‘ਕਿਉਂ ਕੀ ਹੋਇਆ?’’
‘‘ਤੂੰ ਘਬਰਾਈ ਜਿਹੀ ਥੱਕੀ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏਂ....।’’
‘‘ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਗਈ ਹਾਂ, ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ।’’
‘‘ਰੋਹਿਤ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਲਿਫ਼ਟ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜ਼ਰਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ?’’
‘‘ਹੁਣ ਜਾਣ ਵੀ ਦਿਉ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਿਆ ਉਹਨੂੰ? ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕੋਈ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਆਂ, ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਬੁੱਢੀ ਬਾਲ ਬੱਚੇਦਾਰ ਪਿੱਛੇ ਪਵੇ? ਵੀਹ ਫਿਰਦੀਆਂ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ।’’
ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਇਕਦਮ ਸੁੰਨ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਗੱਲ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਈ? ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਥੱਪ ਕਰਕੇ ਥੁੱਕ ਦੇਵੇ ਤਾਂ? ਗੋਇਲ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਡਰ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ।
‘‘ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਹੋਈ?’’
‘‘ਤੁਹਾਡੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੁਹਾਡੀ ਅਕਲ ’ਚ ਏਨੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ?’’
‘‘ਜੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਟੁੱਕ ਗੱਲ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂਗਾ?’’
ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਈ ਸੀ?’’
ਇਹ ਸੋਚਦੋ-ਸੋਚਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਪੱਖਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚਿੱਥੜੇ-ਚਿੱਥੜੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਸੁਖਜੀਤ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਮਰਾਂਗਾ।
ਸਿਗਰਟ ਕੇਸ ’ਚ ਉਂਗਲੀ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਚੌਥੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਡੱਬੀ ਸੀ।
‘‘ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ....? ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਇਲ ਨੇ ਸਿਰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ ਤੇ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟੀ।
‘‘ਕੌਣ.....?’’
‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ.....।’’
‘‘ਖੋਲ੍ਹਦਾਂ।’’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮੇਨ ਡੋਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।
‘‘ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ, ਸੌਰੀ, ਪਾਰਟੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਆ, ਰੋਹਿਤ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ
‘‘ਘਰ ਤੱਕ ਆਏ ਸੀ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਬੁਲਾਉਣਾ ਸੀ?’’
‘‘ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਕਦੇ ਆਊਂਗਾ ਕਹਿ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।’’
‘‘ਪਾਰਟੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀ....?’’
‘‘ਚੰਗੀ ਸੀ.....ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ?’’
‘‘ਹਾਂ.....।’’
‘‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ?’’
‘‘ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਖਾਧਾ।’’
‘‘ਤੁਸੀਂ ਦਵਾਈ ਲੈ ਲਈ ਸੀ....?’’
‘‘ਹੈਂ....ਹਾਂ...ਹਾਂ ਹਾਂ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।’’
‘‘ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤੇ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ?’’
‘‘ਨਹੀਂ ਐਂਵੇ ਹੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਲਗਦੈ ਬੈੱਡ ’ਤੇ ਭੂਰੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਨੇ।’’
‘‘ਚਲੋ, ਐਨੀ ਸਿਗਰਟ ਨਹੀਂ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਤਬੀਅਤ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ? ਬਾਹਰ ਕਿੰਨੀ ਠੰਡ ਹੈ, ਪਤਾ ਹੈ? ਚਲੋ ਬਿਸਤਰ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਈਏ।’’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਗੋਇਲ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ’ਚ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰੀਆਂ। ਗੋਇਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਰਾਮ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸੁਪਨਿਆਂ ’ਚ ਖੋ ਗਿਆ।
-ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕੰਡਾ, ਮੋਗਾ

ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧਦੇ- ਜੌਹਲ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨਮਾਨਿਤ 

ਲੁਧਿਆਣਾ । "ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਨਮਾਨ ਪਾ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਂਗੂ ਹਰ ਕਦਮ ਉਪਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ", ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉੱਘੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡਾਕਟਰ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕ ਦਿੱਤੀ।  ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਨੇ ਅੱਜ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਕੜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕੁਝ ਪੱਛੜ ਗਈ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਲੜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਅਤੇ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ, ਉਥੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੁੜ ਜੁੜਨ ਲਈ ਵੀ ਆਸਵੰਦ ਹਾਂ।
 
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਵੇਂ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਠ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ, ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਮੋਹਨਜੀਤ (ਦਿੱਲੀ), ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ, ਐੱਸ. ਤਰਸੇਮ, ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ, ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰੀ ਚਰਨ ਦਾਸ ਜੈਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ’ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ (ਸਵ.), ਅਤਰਜੀਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਵੀ, ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੰਦਨ ਅਤੇ ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੁਰਸਕਾਰ’ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।
 
punjabi writers awarded surjit patar inderjit nandan mohanjit, trailochan lochi
ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਂਝੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ

ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੀ ਈਦੂ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।   
 
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਡਮੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਿਤਾ ਚਰਨ ਦਾਸ ਜੈਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਨੇ ਆਏ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਅ ਜੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਗਤਾਰ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਾਡਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਛਾਪਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਰਹੇਗੀ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ, ਸਕੱਤਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੈਲੇ, ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਪੰਧੇਰ ਅਤੇ ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ, ਤਰਸੇਮ, ਤ੍ਰੈਲੋਚਨ ਲੋਚੀ, ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਬਜਾਜ, ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ, ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਬਰਗਾੜੀ, ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਕੋਚਰ, ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।

ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ । ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ। ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ-10

Written By Editor on Sunday, April 6, 2014 | 00:30

1974-75 ਮੇਰੀ ਹਯਾਤੀ ਦੇ ਅਹਿਮ ਵਰ੍ਹੇ ਬਣਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਦੀਵੀ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵੀ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਨਾਲ ਤਣਾਉ-ਟਕਰਾਉ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਵਲੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ 'ਨਾਗਮਣੀ' ਵਿਚ ਛੱਪਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਵਲੀ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਰਚਨਾ 'ਲੂਣਾਂ' ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਭੇਦ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਇਸਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਮੇਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਵਲ ਆਉਣਾ। ਐਮਰਜੈੰਸੀ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ-ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਭੇਦ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨਾ, ਕਰਨਾ।  

punjabi writer avtar jauda
ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ
1974 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਫਿਜੀ ਗਏ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਚੁਣੇ ਜਾਣਾ, ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਿਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ-ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੀ ਸੂਚਨਾ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਕਾਲਜ ਦੀ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ', ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਸੀ, ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੜ੍ਹੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਕਾਲਜ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਉਡੀਕ ਬਾਅਦ ਇਕ ਕਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ, ਡਾਕਟਰ ਦੀਪਕ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਕੰਵਰ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਕੁਝ ਥਿੜਕੇ-ਥਿੜਕੇ ਸਨ, ਸੋ ਸਮਝਦਿਆਂ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ ਕਿ ਤਬੀਅਤ ਰੰਗੀਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਮਦ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤਾਂ ਹੋਰ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਸਮਾਗਮ ਡੀ.ਏ.ਵੀ.ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ, ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਦ ਤੱਕ ਕੰਵਰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਮਾਈਕ ਸਾਂਭ ਲਿਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ 'ਮੋਈਆਂ ਮੱਛਲੀਆਂ ਤੇ ਮਾਹੀਗੀਰ' ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਕਰਕੇ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਹੂਟਿੰਗ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਲਦੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਭੂਮਿਕਾ ਬੰਨੀ ਗਈ। ਉੱਖੜੇ ਪੈਰੀਂ ਮਾਈਕ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਪਰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਉਂ 'ਗਾ ਕੇ... ਗਾ ਕੇ...' ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ। ਉਸ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਘੁਮਾਈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਕੀ ਹਾਲ, ਕੀ ਬੂਹੇ-ਬਾਰੀਆਂ ਤੇ ਕੀ ਰੌਸ਼ਨਦਾਨ ਸਿਰ ਹੀ ਸਿਰ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆਂ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਟੁੱਟਵੀਆਂ ਜਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਕ ਲਾਉਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ।
 *-ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ ਸਿਰ ਤੇ, ਮੇਰਾ ਢਲ ਚਲਿਆ ਪਰਛਾਵਾਂ
ਕਬਰਾਂ ਉਡੀਕਦੀਆਂ ,ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ...... 
ਫਿਰ,
*-ਭੱਠੀ ਵਾਲੀਏ,ਚੰਬੇ ਦੀਏ ਡਾਲੀਏ,ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨ ਦੇ.....
*ਇਕ ਕੁੜੀ ਜਿਦ੍ਹਾ ਨਾਂ ਮੁਹੱਬਤ ਗੁੰਮ ਹੈ......
ਕਈ ਗੀਤ ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ ਗੀਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਾ
*ਅਸੀਂ ਕੱਚੀਆਂ ਅਨ੍ਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ
ਪਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸੁੱਕ ਵੇ ਰਹੀਆਂ.......
 ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਦੀ ਬੱਸ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਆਣ ਡਿੱਗਾ। ਕੰਵਰ ਤੇ ਦੀਪਕ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਕਾਰ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ। ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਜੂਮ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਈ ਦਿਨ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੀ। ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਯਾਦਾਂ ਭਰਿਆ 74 ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਬੀਤ ਗਿਆ। 75 ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। 'ਨਾਗਮਣੀ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ 'ਖੰਡਿਤ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ" ਛਾਪੀ ਤੇ ਸਲਾਹੁਤਾ ਭਰਿਆ ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਬੜ੍ਹੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਕਵਿਤਾ ਹੈ-

ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਪੰਝੀਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ 'ਚ ਫਸਿਆ
ਮੇਰਾ ਖੰਡਿਤ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ
ਜਿਸਦਾ ਆਦਿ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।

ਜ਼ਿਹਨ 'ਚ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਸ਼ਬਦ
ਹੋਠਾਂ ਤੋਂ ਕਿਰਦੇ ਬੋਲ ਨਿਪੁੰਸਕ ਹਨ-
ਮਸਲਨ, ਮੈਂ ਜੋ ਗੀਤ ਗਾਏ ਸਨ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ-ਵਿਹੂਣੇ ਹਨ
( ਪਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ )
ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਥਲਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਤੇ ਇਕਲਾਪੇ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਵਿਚ ਅਉਧ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸਰਾਪ
ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਜਦ ਵੀ ਤੁਰਿਆ ਸਹਿਮ ਗਿਆ।
............................................
ਸਿਰਫ਼ ਹੱਸ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਮਸਖ਼ਰੀ ਭਰਿਆ ਹਾਸਾ।
ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਦੇ ਝਾਟੇ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਉੱਡਦੀ ਗੱਲ
ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਯਾਰਾਂ ਦੀ ਦੰਦ-ਕਥਾ-
ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਯਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜੂਮ 'ਚੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਹਵਾ 'ਚ ਖਿੱਲਰਦਾ ਹਾਸਾ
ਮਹਿਜ਼ ਇਕ ਮਸਖ਼ਰੀ ਹੈ
( ਹੱਸਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਆਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)
ਜਦ ਕੋਈ ਚਿਹਰਾ ਖੱਚਰਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦਾ ਹੈ
ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲ ਕੋਈ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ।........
ਮੈਂ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੋਣ ਦਾ ਮਖੌਟਾ ਪਹਿਨੀਂ
ਹਰ ਤਰਫ਼ ਵਿਚਰਦਾ
ਮੋਮ-ਕੱਚ ਦੀ ਜੂਨ ਭੋਗਦਾ
ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਤਿੜਕ ਜਾਂਦਾ
ਪਰ ਜੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਪੈਰ ਬਣਾਂ ਤਾਂ ਅਹਿਲ ਰਹਾਂ।......
ਮੇਰਾ ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੇਰਾ ਜ਼ਿਹਨ ਹੈ
ਘੜੀ 'ਤੋਂ ਵਕਤ ਵੇਖਣ ਵਾਂਗ
ਤੁਹਾਡੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਉੱਭਰੀਆਂ ਰੇਖਾਂਵਾਂ, ਮੈਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
ਪਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ
ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਤਾਬੀ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਤੋਤਾ-ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਰਟਨਾ...............
ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਤਕਰੀਬਨ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ਿਵ ਛਪਿਆ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ ਤੇ 'ਲੂਣਾ' ਕੋਈ ਸੌ ਵਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਾਰ। ਸ਼ਿਵ ਕਈ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪਸੰਦ ਵੀ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਬ ਕਰਕੇ। ਚਾਹੇ ਬਿਰਹਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਵ-ਥੀਮ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਅਭੀਵਿਅਕਤੀ ਨਵੇਂ ਬੋਧ-ਮੁਹਾਵਰੇ, ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ। ਭਾਵ ਦੁਹਰਾਉ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਮੁਹਾਵਰਾ-ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਪੇਪਰ ਵਜੋਂ ਡੈਸਰਟੇਸ਼ਨ ਲਿਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁਵਿਧਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਰੋਜ਼ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਜਾ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਭਾਲਦਾ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਤਾਬ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ-ਅਕਾਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਕਵੀ ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ ਦੀ 'ਉਰਵਸ਼ੀ' ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਲੂਣਾ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸ਼ੂ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੀ, ਵਿੱਚੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਡੈਸਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੋਚ ਲਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਗਲ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਉਪਰੰਤ 'ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਾਤਰ ਲੂਣਾ' ਵਿਸ਼ਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ।
ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਅਮਰ ਕੋਮਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਪੂਰਨ ਭਗਤ' ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਜਗਤਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ 'ਲੂਣਾ ਦੀ ਵਾਰ', ਡਾਕਟਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਵਿਚ ਸਨ, ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਕਾਦਰਯਾਰ' ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਟਾਂਡਾ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀਦਾਰ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਟਾਂਡੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੰਬੀ ਕਵਿਤਾ 'ਲੂਣਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 1957 'ਆਰਸੀ' ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ਛੱਪੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉਹ ਪੰਨੇ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਛੱਪੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਅਾਧਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸੀ । ਫਿਰ ਡਾਕਟਰ ਸੇਠੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰੇਡੀਉ 'ਤੇ 'ਕਾਦਰਯਾਰ' ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ-ਵੇਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਾਂਝ ਜੁੜਦੀ ਕਿਤੇ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ ਜੋ ਲੂਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀ, ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਦਿਨਕਰ ਦੀ 'ਉਰਵਸ਼ੀ' ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ 'ਲੂਣਾ' ਦਾ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਸਫ਼ੇ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡਰ-ਲਾਈਨ ਵੀ। ਦੋਵੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਸਰੂਪ, ਵਰਗ-ਵੰਡ, ਪਾਤਰ ਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਥਾ-ਵੇਰਵੇ ਵੱਖਰੇ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਇਕ ਸਾਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਕੈੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੂਣਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਦਿਨਕਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਸਨ, ਮਾਨੋਂ ਕੁਝ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੜੇ ਵੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ, "ਇਹ ਜੋ ਸੂਰਜ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਮੇਰਾ ਸੀ"।
ਲੂਣਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਸੂਤਰਧਾਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੀ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਅਾਧਾਰ 'ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਵੇਚਣ ਬਾਅਦ ਤਰਕ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਿਨਕਰ ਦੀ 'ਉਰਵਸ਼ੀ' ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੂਣਾ ਤੇ ਪਾਤਰ ਲੂਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਅਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਡਾਕਟਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਗਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਤਾਬ ਛਪੀ ਸੀ 'ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ' ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਏਹੋ ਖੋਜ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਫਿਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਚੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ' ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ.ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਨਾਂਹ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ 1976 ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣੇ। ਹੋਇਆ ਇੰਝ ਕਿ 1975 ਵਿਚ ਰਾਤ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡੱਬੇ ਦੇ ਫੁੱਟਰੈਸਟ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਮੈਨੇਜਟਮੈਂਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਗੇਟ ਤੋਂ ਹੀ 'ਤੇਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੇਰੰਗ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1976 ਵਿਚ ਫਿਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਲਈ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਦਸੂਹਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੋਵਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਲਈ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਤਕੜੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਹੋਈ, ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਨਿੱਬੜੀ ਤੇ ਚੋਣਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਤੇ ਅੱਧੇ ਇਨਕਾਰੀ ਸਨ। ਮਾਹਿਰ ਵਜੋਂ ਡਾਕਟਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਿਆਕਤ। ਦਰਅਸਲ ਜਦੋਂ ਚੋਣ ਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲਣ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ, ਉਹ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਖ਼ਤ ਮੇਰੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਤੇ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਗਮਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੋਸਟਿੰਗ ਤੱਕ ਮਿਲ ਕੇ ਹੱਥੀਂ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
75 ਤੋਂ 76 ਤੱਕ ਮੈਂ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਲਈ ਭੇਜਦੇ। ਸੈਂਸਰ ਵੇਲੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਲੇਖ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸੈਂਸਰ ਕਰਦੇ। ਜੂਨ 1976 ਵਿਚ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦਸੂਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਦਸੂਹੇ ਲਈ ਮੰਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਮੇਰੀ ਧਰਮ ਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਮਰੇਡ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਾਮਰੇਡ 'ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਦੀ' ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ-ਉਸਤਾਦ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਬੋਲਣ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ, ਕਾਰਣ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਤੇ ਨਾਗਮਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਸਨ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਹੁਰੀਂ। ਤੰਗ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵਰਿਆਮ ਵਿਚ 'ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੀਮਾ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ' ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਜਗਤਾਰ ਉਚੇਚਾ ਦਸੂਹਾ ਮਿਲਣ ਆਏ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਲਿਖਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਨਾਭਾ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਜੋੜੀ ਚੌਹਾਨ-ਨਿਰਧਨ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਜੁੜਿਆ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 'ਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ ਨਜ਼ਰ, ਜਗਤਾਰ, ਰਣਧੀਰ ਚੰਦ, ਦਵਿੰਦਰ ਜੋਸ਼, ਮਹਿੰਦਰ ਦੀਵਾਨਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ, ਜੋ ਦਿਨ ਬਦਿਨ ਵੱਧਦੀ ਗਈ। ਗ਼ਜ਼ਲ-ਦਰਬਾਰਾਂ, ਬਹਿਸਾਂ ਵਿਚ ਸੱਦੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭੰਗੜਾ ਟੀਮ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੇ.ਬੀ.ਟੀ ਸਕੂਲ ਤੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਵਲ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕੋਚਿੰਗ ਛੱਡਣੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਹਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਸੂਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੱਕ ਕਦੇ ਸੀਮਤ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹਾਂ। ਹਾਂ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਵਿਚਾਰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਅਪਣਾਏ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ। ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ, ਅਮਰੀਕ ਅਮਨ, ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ (ਕੈਨੇਡਾ) ਨਾਲ ਬਣੀ, ਫੈਲੀ। ਕੁਝ ਪਾਸਾਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਸਦਕਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। 
-ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ, ਜਲੰਧਰ

ਦਰਦ । ਜਿੰਦਰ

Written By Editor on Monday, March 31, 2014 | 13:36

ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਕੱਲਾ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਮੀਲ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਜਮੀਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ‘‘ਤੁਹਾਡੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਂਹਦੇ ਨੇ?’’ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੈਥੋਂ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਮੇ ਨੂੰ ਰੱਸਿਆਂ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਪੁੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਡਿਗਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ
punjabi story writer jinder
ਜਿੰਦਰ
ਮੌਤ ਦਾ ਖੌਫ਼ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਆਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਮਾ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਸੀ। ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸੀ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਮਰਾਜ਼ ਸੀ। ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸੀ। ਉਸ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਮੇਰੀ ਕੰਪਨੀ ’ਚ ਪਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਲਗਾ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਬਾਰੇ ਇਕਾਗਰਚਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਜੁਆਨ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੇਖਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੰਮਾ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਡਿਗਦਿਆਂ ਦੇਖ ਮੈਨੂੰ ਸਤੁੰਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ..ਮੈਨੂੰ ਪੰਮੇ ਦਾ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਡਿਆ ਸਿਰ ਅਕਸਰ ਦਿੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਯਕਦਮ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਮੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕੁਲਵੰਤ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਟ੍ਰਾਂਜਿਸਟਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਘਰ ’ਚ ਮੇਰੇ ਕਰਨ ਗੋਚਰਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਹੋਵੇ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁਲਵੰਤ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਝੱਟ ਅਗਾਂਹ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ’ਚ ਐਕਸ ਸਰਵਿਸਮੈਨ ਜਾਂ ਹੈਂਡੀਕੈਪਡਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋ-ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵੀ ਦੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਉਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲੰਬੀ ਸੈਰ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੁੜਤੇ ਦੀ ਜੇਬ ’ਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਟ੍ਰਾਂਜਿਸਟਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਟ੍ਰਾਂਜਿਸਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੱਧਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਨਾਨਕਸਰ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵੱਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਧਰੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇਕ ਘੰਟਾ ਵਧੀਆ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਨਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ। ਨਾ ਹੀ ਵਾਪਸੀ ’ਤੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਐਨਾ ਕੁ ਥਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਵੇ। ਦਸ ਕੁ ਵਜੇ ਤਾਈਂ ਕੁਲਵੰਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਬੀਬੀ ਕੋਲ ਸੌਣ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਕੁਲਵੰਤ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸੌਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ’ਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਮਾਲਿਸ਼ ਜਿਹੀ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਸੌਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਕੁਲਵੰਤ ਨੇ ਥੱਕ ਕੇ ਪਾਸਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸੱਜੇ ਗਿੱਟੇ ਕੋਲ ਲਗਾਤਾਰ ਜਲਣ ਜਿਹੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਗੋਡੇ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਖਾਜ ਕਰਦਾ-ਕਰਦਾ ਥੱਕ ਤੇ ਅੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਥੇ ਕੀ ਲੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਲੇਂਦੜਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਬਾਰੀਕ-ਬਾਰੀਕ ਕੰਡੇ ਅਜੇ ਵੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਚੁੰਬੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਕੁਲਵੰਤ ਦੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ‘‘ਜਾਗਦੀ ਆਂ ਕਿ ਸੌਂ ਗਈ?’’ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਾਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਸੁੱਤੇ ਨੀਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਹਾ-ਤੁਸੀਂ ਸੌਂ ਗਏ ਸੀ। ਕੀ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਨੀਂਦ ਕਿਉਂ ਨੀਂ ਆਈ? ਕਿੰਨੇ ਵੱਜ ਗਏ ਆ?’’ ਉਸ ਇਕੋ ਸਾਹੇ ਹੀ ਕਿੰਨੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਲਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਖਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਹਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੇਲ ਲੱਭ ਕੇ ਦਵੇ। ਮੈਂ ਮਲਕੜੇ ਜਿਹੇ ਉੱਠ ਕੇ ਤੇਲ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਲੱਭੀ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਮਿਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤੇਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਖਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਖਾਜ ਕਰੀ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਖੱਬੇ ਗਿੱਟੇ ਕੋਲ ਖਾਜ ਕਰੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸੱਜੇ ਗਿੱਟੇ ਵਾਂਗੂ ਖੱਬੇ ਗਿੱਟੇ ਕੋਲ ਵੀ ਖਾਜ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਹਉਕਾ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਖਾਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੇ ਉਹ ਥੱਕ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਲ ਲੱਗਾ ਦੇਵੇ। ਮੇਰਾ ਚਿਤ ਕਾਹਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੇਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਤੁਹਾਡਾ ਖੱਬਾ ਗਿੱਟਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨੀਂ।’’
ਮੈਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ‘‘ਹੈਗਾ। ਜੇ ਹੈਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਖਾਜ ਆਉਂਦੀ ਆ।’’
‘‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਂਦਾ। ਗੋਡੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੋਣੀ।’’
‘‘ਗੋਡੇ ਕੋਲੋਂ ਨੀਂ-ਗਿੱਟੇ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਫੇਰ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਆ।’’
ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਖੱਬੇ ਗਿੱਟੇ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਖਾਜ ’ਤੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਸੋਚ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਰਧ-ਸੁੱਤ ਅਵਸਥਾ ’ਚ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਲਾਈਟ ਜਗਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਲੱਤ ਗੋਡੇ ਹੇਠੋਂ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਐਦਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਲੱਤ ਵੀ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ। ਜੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਖਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
‘‘ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਲੱਤ ’ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰ ਕੇ ਦੇਖੋ।’’ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
‘‘ਮੈਂ ਕੋਈ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾਂ।’’
‘‘ਮੈਂ ਇਹ ਕਦੋਂ ਕਿਹਾ।’’
‘‘ਤੂੰ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਖਾਜ ਕਰ। ਮੇਰੀ ਲੱਤ ਵੀ ਹੈਗੀ ਆਂ। ਜਮੀਲ ਵੀ ਹੈਗਾ।’’
‘‘ਕੌਣ ਜਮੀਲ?’’ ਉਹ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ।
‘‘ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ।’’
‘‘ਉਹਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ?’’
‘‘ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।’’
‘‘ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਆ। ਆਪ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੰਮੇ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਾਰੇ ਸੀ। ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵੀ ਤਰਸ ਨੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।’’
‘‘ਪਰ ਜਮੀਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਨੀਂ ਸੀ।’’
‘‘ਫੇਰ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ?’’
‘‘ਉਹ ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਸੀ...ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ...ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ...ਹੋਰ ਪਤਾ ਨੀਂ ਕੀ-ਕੀ ਸੀ...।’’
‘‘ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।’’
‘‘ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਜੁਆਨ ਸੀ। ਅੱਠ ਦਸ ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ। ਅੰਗ ਸੰਗ ਆ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਨੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਂ।’’
‘‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਘਰੇ ਆਇਆਂ ਨੂੰ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਉਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨੀਂ ਕੀਤੀ। ਸੁਪਨਿਆਂ ’ਚ ਬੁੜਬੜਾ ਕੇ ‘ਜਮੀਲ’, ‘ਜਮੀਲ’ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆਂ। ਮੈਂ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਤੁਸੀਂ ਕੁਸ਼ ਨੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਵਿਚੋਂ ਕਹਾਣੀ ਕੀ ਆ। ਦੱਸੋ। ਹੁਣੇ ਦੱਸੋ। ਉਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਣ ਨੀਂ ਦੇਣਾ। ਆਪ ਵੀ ਨੀਂ ਸੌਣਾ....।’’ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਸਿੱਧਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।
‘‘ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ। ਫੇਰ ਚਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਆ...ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣਾ।’’

****

ਕਾਰਗਿਲ ’ਚ ਕੁਸ਼ ਐਸੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਆ ਜਿੱਥੇ ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ ’ਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ ਆ। ਬਰਫਬਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਆਂ। ਉੱਥੇ ਖ਼ਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਆ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਜੁਆਨ ਵੀਹ-ਪੱਚੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਗੇੜਾ ਮਾਰਦੇ ਆ। ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੇੜਾ ਮਾਰਨ ’ਚ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨਾ ਬੀਤਦਾ ਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਇਹਨਾਂ ਚੌਕੀਆਂ ’ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਆਂ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇਹੀ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਆਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਠੰਢ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟੇ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਈਮਾਨੀ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਪਲੈਨਿੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਚੌਕੀਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਗਰੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਤੇ ਲੇਹ ਲੱਦਾਖ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ਉਪਰਲੇ ਏਰੀਏ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਇੰਨੇ ਮਾੜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਪੱਕੀ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਹੱਥ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਉੱਧਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਨਾ ਲੜਨ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਪਾਕਿਤਸਾਨੀ ਫੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਏਰੀਆ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਵਾਹੋ ਦਾਹੀ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸਾਡੇ ਜੁਆਨ ਗੇੜਾ ਮਾਰਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸਾਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰਵੇ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ।

ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਸੀ ਉਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਕਾਰਗਿਲ ਵੱਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕੈਂਸਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਐਦਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੁੱਟੀ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਨਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਊਟੀ ਸੀ। ਤੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ, ‘‘ਕੋਈ ਗੋਲੀ ਨੀਂ ਚਲ ਗਈ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਡੀਕਲ ਲੀਵ ਲੈ ਲਉ। ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਲੰਘਾ ਦਿਉ।’’ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਸਾਂ ਮਨਾਇਆ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ’ਚ ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਭੈੜਾ ਨਿਕਲੇਗਾ। ....ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਰਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਆਫ ਕੰਟਰੋਲ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕ ਦਿਉ। ਲੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ’ਚ ਮੇਰੇ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਟਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਚੌਂਕੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬੇਗਿਣਤ ਜੁਆਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਫਾਇਦੇ ’ਚ ਸੀ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਹ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਚ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਰੜੇ ਮੈਦਾਨ ਤੇ ਨੰਗੇ ਧੜ ਲੜ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੰਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਸਾਡਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਆਖਿਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜਨ ਲੱਗੇ। ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧਣ ਲੱਗੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਕਬਜੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ’ਤੇ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਜੁਆਨ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਐਡੀ ਛੇਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ’ਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ।

ਕਾਰਗਿਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪੁਆਇੰਟ ਐਸਾ ਆ ਜਿਹੜਾ ਉਪਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਆ। ਇਸ ਪੁਆਇੰਟ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਾਸ ਪੁਆਇੰਟ ਆ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਖ਼ਾਸ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਆ। ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਕਾਰਗਿਲ ’ਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫੌਜੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਆਇੰਟ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਕਿਤੇ ਤਕੜਾ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਰਾਸ ਪੁਆਇੰਟ ਹੀ ਨਾ ਹਥਿਆ ਲਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨ ਕੱਟੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਮੰਗਵਾਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਏਰੀਆ ਕਵਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਉੱਚੇ ਲੰਬੇ ਰੁੱਖ। ਇਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਦਾਂ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਜੁਆਨਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਰੱਸੇ ਬੰਨ੍ਹੇ। ਇਕ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਐਦਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਾਰੇ ਏਰੀਏ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਰੱਸਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੁਆਨ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਤੱਕ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਘੁੰਮ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਐਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜੁਆਨ ਇੱਕ ਰੁਖ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਲੇ ਰੱਸੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਪਰ ਥੱਲੇ ਵੀ ਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਜੁਆਨ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਹੀ ਰੁੱਖਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਤੌਖਲਾ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਾਰਗਿਲ ਵੱਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਵੱਖਤੇ ਹੀ ਦਰਾਸ ਪੁਆਇੰਟ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ  ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੁੱਖਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬੈਠੇ ਸਾਡੇ ਜੁਆਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੁੰਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਯਾ ਅਲੀ ਯਾ ਅਲੀ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦੇ ਪਰ ਰੁੱਖਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬੈਠੇ ਸਾਡੇ ਜੁਆਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਗੋਲੀਆਂ ਕਿਧਰੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਅਗਾਂਹੋਂ ਗੋਲਬਾਰੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਪਿਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਫਸਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਧੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਦਰਾਸ ਪੁਆਇੰਟ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਵਾਹ ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਦਰਾਸ ਪੁਆਇੰਟ ਤੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਚੀ ਖੁਚੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦਰਾਸ ਪੁਆਇੰਟ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਗਈ। ਇਧਰ ਸਾਡੇ ਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਾਮ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਜੁਆਨ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਰੱਸੇ ਟੱਪਦੇ ਤੇ ਦੁੜੰਗੇ ਮਾਰਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲੱਗੇ। ਵਾਪਸੀ ’ਤੇ ਮੈਂ ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਰੱਸਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਐਸਾ ਗੁਆਚਿਆ ਕਿ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰਸਤਾ ਲੱਭਦਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਕੁਸ਼ ਚਿਰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੁਸਾਂਗ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਤਿਆਹ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬੋਤਲ ਹਿਲਾਈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਲੱਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖੁਸ਼ਕ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ’ਤੇ ਜੀਭ ਫੇਰੀ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਸੂਰਜ ਛਿਪ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਪਰ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉੱਥੇ ਕੁਸ਼ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹਲਚਲ ਜਿਹੀ ਸੁਣੀ। ਮੈਂ ਮੋਟੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਟਾਹਣੇ ਨਾਲ ਸਹਿ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਝਾੜੀਆਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਟਿੱਲੇ ’ਤੇ ਖੜ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੜਾ ਸੀ ਉਹ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਇਧਰ ਉਧਰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਕਦੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗਲ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।

‘‘ਅਜੇ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਆ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਆ।’’ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਈਫਲ ਉਸ ਵੱਲ ਸਿੱਧੀ ਕਰਦਿਆਂ ਟ੍ਰੀਗਰ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖ ਲਈ। ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਪੁੱਠਾ ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੱਕ ਹੱਥ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਸੀਸ ਵੱਟ ਕੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਦੇਖੀ ਗਿਆ।
‘‘ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਉਤਾਂਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਮਿੰਟ ਨੀਂ ਲਾਉਣਾ।’’ ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ’ਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਟ੍ਰੀਗਰ ਦੱਬ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਖੜ ਗਿਆ।
ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ। ਕਿਉਂ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਵਾ ਲਵਾਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਵਾਂ।
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਖੜਾ ਫੇਰ ਪਾਸਾ ਪਰਤਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਸੀ। ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੇਰੇ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਹੋਰ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਰਾਈਫਲ ਕਰੀ ਟ੍ਰੀਗਰ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਟ੍ਰੀਗਰ ਦੱਬਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਤੇ ਬੱਸ ਠਾਅ। ਫੇਰ ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ’ਚ ਫੜੀ ਰਾਈਫਲ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਿਆ।
‘‘ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦੇ, ਨੀਂ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਆਈ ਲੈ।’’ ਮੈਂ ਚੀਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੋਢਿਉਂ ਲਾਹ ਕੇ ਰਾਈਫਲ ਪਰਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਖੜ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਆਂ ਖਾਲੀ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਈਫਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ’ਚ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਮੋੜਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲੇਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।
‘‘ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।’’ ਉਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ’ਚ ਅਥਾਹ ਪੀੜ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਵੀ ਲਹੂ ਲੁਹਾਣ ਸੀ।
‘‘ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਿੰਨਿਆ ਪਿਆਂ। ਨੱਸਣ ਜੋਗਾ ਕਿਥੇ ਆਂ ਮੈਂ। ਮੈਂ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਨੱਸਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਕਸਮ ਏ ਮੇਰੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਪਾਕ ਦੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸੱਚ ਪੁੱਛਦੈਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਬੜਾ ਸਕੂਨ ਮਿਲਿਆ।’’
‘‘ਚੰਗਾ ਬੈਠ ਜਾ ਫੇਰ।’’ ਮੇਰੇ ਇੰਨਾ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਉਹ ਬੈਠਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੰਮਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।
‘‘ਭੈਣ ਦੇਣਿਆਂ, ਕੀ ਨਾਂ ਆ ਤੇਰਾ?’’
‘‘ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਕੱਢਦਾਂ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਕੱਠਿਆਂ ਲੰਘਾਉਣੀ ਏ। ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਜਮੀਲ ਅਹਿਮਦ ਏ।’’
‘‘ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਆ?’’
‘‘ਕਸੂਰ ਲਾਗੇ ਏ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਫਤਿਹਾਬਾਦ। ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜ ’ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆਂ। ਘਰ ’ਚ ਭੰਗ ਭੁਜਦੀ ਸੀ। ਭੁੱਖਾ ਮਰਦਾ ਕੀ ਨੀਂ ਕਰਦਾ। ਛੇ ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ  ਇਕੋ ਇਕ ਭਰਾ। ਅੱਬਾ ਨੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਫੌਜ ’ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਵਾਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਾਹ ਵੀ ਨਾ ਸੀ। ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਸ਼ੈਵਾਂ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਘਰ ਮੇਰੇ ਭੇਜੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਘਰ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ-ਅੱਲ੍ਹਾ ਈ ਜਾਣਦਾ।’’
ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।
‘‘ਭਰਾ, ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆਂ। ਗੱਲਾਂ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਛੱਡ।’’
‘‘ਮੇਰੀ ਵੀ ਹਾਲਤ ਤੇਰੇ ਜਿਹੀ ਹੀ ਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਫੌਜ ’ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆਂ। ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਸੁਨਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਭਾਅ ਵਧ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣੋ ਹਟ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੋਤਲ ਪੀਤਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਨੀਂਦ ਨੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਘਰ ’ਚ ਜਿਹੜੇ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਸੀ-ਉਹ ਵੀ ਮੁਕ ਗਏ। ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਾਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਪਰ ਨੌਕਰੀ ਨੀਂ ਮਿਲੀ। ਨਾ ਸਰਕਾਰੀ। ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ। ਜੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਮਿਲੀ ਵੀ ਤਾਂ ਤਨਖਾਹ ਐਨੀ ਘੱਟ  ਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਨੀਂ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਘਰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਹੀ ਮੈਂ ਫੌਜ ’ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆਂ। ਫੌਜ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਨਿਆਣੇ ਆ।...ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ ਕਾਲਜ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਕੁੜੀ ਸਕੂਲ ’ਚ।’’ ਮੈਥੋਂ ਅਗਾਂਹ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।
‘‘ਫਿਰ ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਆਂ।’’
‘‘ਹੂੰ।’’
ਮੇਰਾ ਤਿਆਹ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ‘‘ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਹੈਗਾ?’’
ਉਹ ਨੇ ਕੂਹਣੀ ਪਰਨੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਤਲ ਦਾ ਢੱਕਣ ਮੂੰਹ ’ਚ ਲੈਂਦਿਆਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਬੋਤਲ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਉਲੱਦ ਦਿੱਤੀ। ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ‘‘ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਏ?’’
‘‘ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਕੁਸ਼ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਆ?’’
ਉਸ ਦੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਲੇਰ ਨਿਕਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੱਠੂ ’ਚੋਂ ਪੱਟੀ ਕੱਢੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ’ਤੇ ਰੱਖੀ। ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਦੇ ਲੜ ਨਾਲੋਂ ਲੰਬੀ ਸਾਰੀ ਲੀਰ ਪਾੜੀ। ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ।
‘‘ਭਰਾ-ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਨੀਂ।’’ ਕੁਸ਼ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
‘‘ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਅਜਾਇਬ ਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਤੇਰੀ ਵੱਖੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਡਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਆ।’’
‘‘ਗੋਲੀ ਮੇਰੀ ਵੱਖੀ ਕੋਲ ਦੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਪਸਲੀ ਤਾਂ ਬਚ ਗਈ ਪਰ ਲੱਗਦਾ ਮਾਸ ਦਾ ਲੋਥੜਾ ਉਡ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਢਿੱਡ ਦਾ ਕੀ ਕਰਾਂ?’’
‘‘ਕੀ ਹੋਇਆ?’’
‘‘ਮੈਂ ਸਾਝਰੇ ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਤੁਰਿਆ ਫਿਰਦਾਂ। ਖਾਣ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।’’
‘‘ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਤੂੰ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਾਧੂ ਸਾਮਾਨ ਆ।’’ ਮੈਂ ਪਿੱਠੂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੱਕਰਪਾਰੇ, ਗੁੜ ਤੇ ਭੁੱਜੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗੇ।
‘‘ਯਾਰ ਜਮੀਲ ਠੰਢ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ ਆ।’’ ਹੱਥ ਮਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਿਆ।
‘‘ਠੰਢ ਤਾਂ ਭਰਾ ਹੋਈ ਈ ਆ ਉਪਰੋਂ ਰਾਤ ਉਤਰ ਆਈ ਏ।’’
ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੁਆਲੇ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧੁੰਦ ਜਿਹੀ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
‘‘ਆ ਫਿਰ ਔਖੇ ਸੌਖੇ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੀਏ।’’ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਗੋਡਣੀਆਂ ਭਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਫੂਸ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ’ਚ ਵਾਹਵਾ ਢੇਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਜਮੀਲ ਨੇ ਪਿੱਠੂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਕੱਪੜਾ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਜੇਬ ’ਚੋਂ ਡੱਬੀ ਕੱਢ ਕੇ ਅੱਗ ਬਾਲ ਲਈ। ਅੱਗ ਦੇ ਸੇਕ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੇ ਗਰਮਾਇਸ਼ ਫੜੀ। ਅਸੀਂ ਕੁਸ਼ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
‘‘ਤੂੰ ਦਰੱਖਤ ’ਤੇ ਕਿਉਂ ਚੜਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ?’’
‘‘ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਰੁੱਖ ’ਤੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਹੀ ਭੱਜਿਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ।  ਸਾਡੀ ਕੰਪਨੀ ਰੁੱਖਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲੜਦੀ ਆ।’’
‘‘ਤਾਹੀਉਂ ਸਾਡੇ ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਭੁੰਨੀ ਗਏ।’’
‘‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਈ ਪਤਾ ਨੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੋਲੀਆਂ ਤਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉਪਰੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ?’’
‘‘ਦਰਅਸਲ ’ਚ ਅਸੀਂ ਉਲਝਣ ’ਚ ਫਸ ਗਏ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੋਲਬਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਪਿਛੋਂ ਸਾਡੇ ਅਫਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਟਿਕਣ ਦੇ ਰਹੇ। ਹਫਲਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨੀਂ ਸੀ ਸੁੱਝ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਸਾਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਧੱਕੀ ਆ ਰਹੇ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ।’’
‘‘ਲੜਾਈ ’ਚ ਤਾਂ ਐਦਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ।’’
‘‘ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨੀਂ ਪਈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ ਮਿੰਟ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?’’
‘‘ਲੜਾਈ ’ਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲੈਨੇ ਉਂ ਤਾਂ ਵੀ ਜਿੱਤ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਐ। ਨਾਲੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ.........।’’
‘‘ਉਹ ਕੀ...?’’
‘‘ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੇਰੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਵਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਇਸ ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ’ਚ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਾਥ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ’ਚ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਖਾ ਜਾਣਗੇ।’’
‘‘ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ’ਚ ਵੀ ਆਈ ਸੀ।’’
‘‘ਅੱਛਾ।’’
‘‘ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਨਾ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਨੈ।’’
‘‘ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚੀ?’’
‘‘ਐਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸਾਥੀ ਭਾਲਦੇ ਆ। ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਆਂ।...ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨੀਂ-ਇਕ ਵੇਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਮਾਰ ਵੀ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਥੋਂ ਘੋੜੀ ਨੀਂ ਦੱਬੀ ਗਈ...ਕੀ ਪਤਾ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲੋ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਬਚ ਗਿਆਂ....।’’ ਉਹ ਦੱਸਦਾ-ਦੱਸਦਾ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਉਹ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, ‘‘ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਆਂ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਜਾਂਗੇ।’’
‘‘ਡਿਊਟੀ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਪਰ ਫੌਜੀ ਕਿਹੜੇ ਇਨਸਾਨ ਨੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਮਖ਼ਲੂਕ ਨੇ।’’
‘‘ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਦਰੁਸਤ ਏ।’’
ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਚੁੱਪ ਰਹੇ।
ਮੇਰੀ ਲੱਤ ’ਚੋਂ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਝੂਠੇ ਪੈਣ ਲੱਗਦੇ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਜਮੀਲ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਕਸਾਉ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਰਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ‘‘ਕੀ ਸੋਚਣ ਲਗ ਪਿਆਂ?’’
‘‘ਕੁਛ ਨੀਂ।’’
‘‘ਕਿਉਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾਂ।’’
‘‘ਝੂਠ ਕਿਉਂ ਬੋਲਣਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅੰਮੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਕਰਦੀ ਏ। ਜਦੋਂ ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਫ਼ਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ-ਉਹਨੇ ਅੱਧੀ ਕੁ ਉਸੇ ਵਕਤ ਮਰ ਜਾਣਾ। ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ?’’
‘‘ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਇਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਆ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖੀਆਂ ’ਚ ਪਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਜਲਾ, ਵੇ ਅੱਖੀਆਂ ’ਚ ਤੂੰ ਵੱਸਦਾ।...ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੀਤ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ।’’
ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਡੌਰ-ਭੌਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਮੀਲ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਗਾਲ੍ਹ ਨਿਕਲੀ ਸੀ, ‘‘...ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ.........।’’ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠੇ ਜਮੀਲ ਨੇ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਲਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਘਬਰਾ ਨਾ ਭਰਾ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਧਰ ਬੈਠਾਂ।  ਮੈਂ ਤਾਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਕਹਿਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਧਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮੁਮਕਿਨ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਮਰਦਾ। ਫਿਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ....।’’
ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬੀ ਚੁੱਪ ਪਸਰ ਗਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵੀ ਸੀ ਤਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਪਹਿਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ‘‘ਜਮੀਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰ?’’
‘‘ਰਾਤੀਂ ਆਪਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗੂ ਸਾਂ। ਹੁਣ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ....।’’
‘‘ਫੇਰ ਉਹੀ ਗੱਲ....ਤੂੰ ਐਦਾਂ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦਾਂ?’’
‘‘ਇਹ ਵਕਤ ਦਾ ਸੱਚ ਏ।’’
‘‘ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਆ।’’
ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ।
‘‘ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸ ਵੀ।’’ ਮੈਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
‘‘ਤੂੰ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਇਕ ਫ਼ਜ਼ਲ ਕਰੀਂ-ਮੈਨੂੰ ਕਬਰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਦਬ ਛੱਡੀਂ...।’’
ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਘੁੰਮਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਦਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਰਾਹਤ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਸੀ।
‘‘ਕੁਸ਼ ਹੋਰ?’’
‘‘ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਨੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।’’
‘‘ਯਾਰ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਈ।’’
‘‘ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ-ਮੈਂ ਬਚਣਾ ਨੀਂ। ਜਦੋਂ ਬਚਣਾ ਨੀਂ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਦਰਦ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਸਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਭਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਰਣਾ ਚਾਹੁਣਾ। ਮੈਥੋਂ ਦਰਦ ਨੀਂ ਸਹਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਅੱਲ੍ਹਾ ਪਾਕ ਦੇ ਘਰੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੰਨ ਹੋਵੇਗਾ।’’
ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
‘‘ਭਰਾ, ਤਾਡੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਂਹਦੇ ਨੇ?’’ ਉਸ ਨੇ ਔਖਾ ਜਿਹਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
‘‘ਤੂੰ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾਂ? ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ?’’
‘‘ਪਹਿਲਾਂ, ਤੂੰ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਦੱਸ।’’
‘‘ਛੋਟੇ ਭਾਈ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਗੁਣੀ ਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਹੈ ਨੀਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਰੋਜ਼ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਜਾਂਦੀ ਆ। ਪਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤ ਆ। ਘਰਵਾਲੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਆ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀਆਂ। ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਆ ਕਿ ਜੋ ਜੀਅ ਆਇਆ ਆ-ਉਹਨੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਜਾਣਾ ਆ। ਜੀਵ ਕੀ-ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਆ। ਜਿੱਦਾਂ ਬੰਦਾ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਣ ਲੈਂਦਾ ਆ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੂਜੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਆ : ਰਾਮ ਗਇਉ ਰਾਵਨੁ ਗਇਉ ਜਾ ਕਉ ਬਹੁ ਪਰਵਾਰ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਕਛੁ ਨਹੀ ਸੁਪਨੇ ਜਿਉ ਸੰਸਾਰੁ॥’’
‘‘ਜੇਹੜੇ ਵਕਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਏ?’’
‘‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਭਟਕਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਘਰ ’ਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ’ਚ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਤੁਰੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਲਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਆ। ਪਹੇਵਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਗਤੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਆ। ਫੇਰ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛਾ ਛੱਡਦੀਆਂ....।’’

ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੇਰ ਲੰਬੀ ਚੁੱਪ ਪਸਰ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੌਲਵੀ ਦੇ ਕਹੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਤਾਂ ਬਸ ਅਸਥਾਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਏ ਤੇ ਜੋ ਆਖਿਰਤ, ਉਹੀ ਪਾਏਦਾਰ ਘਰ ਏ।’’ ਫੇਰ ਉਹ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ, ਆਲਮੇ ਬਰਜ਼ਖ਼ ਤੇ ਕਿਆਮਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਵਿਚਰਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਐਦਾਂ ਲੱਗਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਉਸ ਦਾ ਆਮਾਲਨਾਮਾ ਫੜਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਮਾਲਨਾਮਾ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ’ਚ ਫੜਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ‘‘ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਵਾਂ।’’..
ਮੇਰਾ ਗਲ਼ਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਬੋਤਲ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਲੀਂ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਮੈਂ ਕਦੀ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਿਆ ਹੀ ਨੀਂ। ਬੱਸ ਸੁਣਦਾ ਹੀ ਆਂ। ਤੂੰ ਸੁਣਾਈ ਚੱਲ।’’ ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਘੁੰਮਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਹੋਰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜੀਭ ਲੈ ਕੇ ਪਾਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ‘‘ਭਰਾ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾਂ। ਤੂੰ ਮਾਰ ਦੇ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਗੋਲੀ। ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਚ ਬੜੀਆਂ ਚੀਸਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ। ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰ ਦੇ।’’
ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ’ਤੇ ਤਰਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇਕ ਮਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬਾਛੜ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਕਰ ਦਵਾਂ। ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਮੌਤ ਚੰਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਪੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਬਚਣਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਜਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਮਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂ। ਇਹ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਦਾ ਨਿਆਂ ਆ।
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਜ਼ ਫਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਉਂ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬੰਬ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਚੱਲ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਆਵਾਂ। ਲਗਦਾ-ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਆ।’’
ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਰੌਣਕ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਲੰਗੜਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੱਡੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਤੁਰਦਾ-ਤੁਰਦਾ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ ਸੀ। ਇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਲਏ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਭਰਾਵਾ-ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਾਂ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਭੌਇੰ ’ਤੇ ਲੈ ਆਇਆਂ।’’

ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਰੱਸਿਆਂ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਪੰਮਾ ਡਿਗਦਾ ਦਿਸਿਆ ਸੀ। ਪੰਮੇ ਦੀ ਚੀਕ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਮੀਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਮੀਲ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ।

ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧਣ ਲਈ ਰਾਈਫਲ ਦੇ ਟ੍ਰੀਗਰ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਦਾ ਦਬਾਉ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਗੋਲੀ ਮੈਂ ਚਲਾਈ ਸੀ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੁਆਨ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬੈੱਡ ’ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ।
-ਜਿੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ

ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ । ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ। ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ-9

Written By Editor on Sunday, March 30, 2014 | 14:11

ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀ ਤੇ ਬਹੁਰੰਗੀ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਗਠਿਤ ਜਾਂ ਯੋਜਨਾਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ, ਨਾ ਸੋਚ। ਸਲਾਹਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਆਪਾ-ਵਿਰੋਧੀ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਭਾਅ ਜੀ ਕੋਲ ਠਹਿਰਣ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਸਨ, ਪਰ ਮਨ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਂ, ਕੁਝ ਠਹਿਰਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਲੰਧਰ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਜੋ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਕਿਸ ਕਾਲਜ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਡੀ.ਏ.ਵੀ.,ਖਾਲਸਾ ਜਾਂ ਦੁਆਬਾ। ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਮਸਲਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾ ਕੀ ਪੜ੍ਹਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਸਾਇੰਸ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇ ਚੁਣਨੇ, ਰੱਖਣੇ ਹਨ ? ਬਹੁਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਬਾਅਦ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦਾ ਸੋਚ ਲਿਆ। ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵਾਕਿਫ਼ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰ ਸਕਾਂ, ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਭਾਅ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਸੀਹਤਾਂ ਯਾਦ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਇਕਨੋਮਿਕਸ, ਪੋਲਿਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਚੁਣ ਲਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਮ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ, ਭਰ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਆਇਆ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਇੰਟਰਵਿਉ ਹੋਏਗੀ ਜੋ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਲਵੇਗਾ। ਤਾਰੀਖ਼ ਪਤਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆਇਆ ਤਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਨਸੋਆਂ ਕੰਨੀਂ ਪਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਹਿਲ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਣੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਫ਼ਾਰਮ ਚੈੱਕ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਲੱਗੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖਲ੍ਹੋ ਗਿਆ। ਵਾਰੀ ਆਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਫ਼ਾਰਮ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਫ਼ਾਰਮ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਗੈਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਇਸ-ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਖ਼ੈਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛ-ਜਾਂਚ ਕਰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੈਸੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕੁਝ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ।
 
ਤੈਅ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਰ ਨਵੇਂ ਸੈਸ਼ਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹਵਨ-ਯੱਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਟਾਇਮ-ਟੇਬਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਮਿਲ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲੈਕਚਰ ਸ਼ੁਰੂ, ਹਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਪਣੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਜਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ-ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਰਲੇ-ਮਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਤੇ ਕੁਝ ਬੋਰ ਜਿਹਾ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸੂਚਨਾ ਸੀ ਕਿ ਖੇਡਾਂ, ਕਲਚਰਲ ਸਰਗਰਮੀਾਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਫਲਾਣੀ-ਫਲਾਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਫਲਾਣੇ-ਫਲਾਣੇ ਵਕਤ ਪਹੁੰਚਣ। ਮੈਂ ਕਲਚਰਲ ਰੁਚੀ ਸਦਕਾ ਭੰਗੜੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਕਪਤਾਨ ਨਰਿੰਦਰ ਪੰਡਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਜੰਡੂਸਿੰਘੇ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਐਮ.ਏ. ਹਿਸਟਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕਹਿਰੇ ਬਦਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਫੁਰਤੀਲਾ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ, ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਟੀਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਿਹਰਸਲ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰਿਹਰਸਲ ਤੇ ਫਿਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਇਹ ਰੁਟੀਨ ਰਹੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਗਤ ਦਾ ਅਸਰ-ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਰੁਟੀਨ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਕਲਾਸਾਂ ਮਿਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤੇ ਨਵੇਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਕਾਲਜ ਕੰਨਟੀਨ ਵਿਚ ਬੈਠਕਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਯੂਥ-ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਰਾ-ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਕੰਨਟੀਨ 'ਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਗੇੜੀਆਂ ਵੀ ਤੇ ਸ਼ੁਗਲ-ਮੇਲਾ ਵੀ। ਹਰਿੰਦਰ ਸੋਹਲ, ਨਰਿੰਦਰ ਪੰਡਿਤ, ਅਸ਼ੋਕ ਪਲੈਟੋ, ਰੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਜਿਹੇ ਕਈ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ। 

biography punjabi writer avtar juada
ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ
ਰੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਹ ਬਾਅਦ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਦੋਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸਨ ਪਰ ਵਿਆਹ ਰਸਮੀ ਅੰਬਾਲੇ ਹੋਇਆ। ਡਾਕਟਰ ਵਿਸ਼ਵਾ ਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਦਾ ਪਿਉ ਬਣਿਆ। ਡੋਲੀ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਮਦਨ ਦੀਦੀ ਦੇ ਘਰ ਜੋ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਸੀ, ਉੱਤਰੀ, ਠਹਿਰੀ। ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਵਾਲੀ ਪੂਨਮ ਉਦੋਂ ਬੱਚੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੌਕੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਰੀਟਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਰੀਤਾ ਤਾਂ ਵਕਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਪਲੈਟੋ ਵਕਤਾ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਰੀਤਾ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪੀ.ਟੀ.ਸੀ. ਦੀ ਐਂਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਮਿੱਤਰ ਬਣੇ, ਕੁਝ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਦੁਨੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਗਏ ਤੇ ਕੁਝ ਬੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਯੂਥ-ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੌਰਾਨ ਦੂਸਰੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਮਿੱਤਰ ਬਣੇ। ਯੂਥ-ਫੈਸਟੀਵਲ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਕੰਵਲ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਰਿਵਾਲਵਰੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਖ਼ੈਰ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਡਾਕਟਰ ਧਰਮਪਾਲ ਸਿੰਘਲ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਰੁਚਿਤ ਵੀ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਬੀ ਚੋਣਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਨੇੜਿਉਂ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਸੋਚ, ਪਹੁੰਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸਿਲੇਬੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ। ਸਕੂਲ ਵੇਲੇ ਦਾ ਜਸੂਸੀ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਚਸਕਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਦੋਹਰਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਭੰਗੜੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ। ਭੰਗੜੇ ਵਿਚ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਕਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਤਮ ਨਚਾਰ ਚੁਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਸਿਖ਼ਰ ਸੀ, ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਲਚਰਲ ਟੀਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆਂ ਜਾਣਾ। ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਖ਼ਰ, ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਘਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਵੀ ਮੀਸ਼ਾ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ, ਵਿਦਵਾਨ ਡਾਕਟਰ ਰੌਸ਼ਨ ਲਾਲ ਅਹੂਜਾ ਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਜੋ ਵੱਧਦਾ-ਫੈਲਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਸੱਦਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਮਰੀਕ ਗਿੱਲ 'ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਚਰਖ਼ਾ ਚਲੇ ਵਾਲਾ', ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾ ਪਤਨੀ ਰਸ਼ਮੀ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਸ਼ੌਕੀਨ ਨਾਲ ਰੀਟਾ ਦੇ ਘਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਮਨਜੀਤ ਟਿਵਾਣਾ ਮਿਲੀ ਸੀ।
 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਸੀ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋਣਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਫ਼ਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਕੁਝ ਪੈਸੇ [ਸਟਾਈਫਨ] ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ। ਘਰ ਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਖ਼ਰਚੇ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਛੱਪਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਕੈੰਟੀਨ ਵਿਚ ਮੁਫ਼ਤ ਖੁਆਉਣ-ਪਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਝ ਚਰਚਿਤ, ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਉ ਖੋਹ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਹੋਣਾ ਇਹ ਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ ਰਿਹਰਸਲ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਮਨ-ਰੂਮ ਦੇ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਆ ਬੈਠਣਾ, ਮੈੱਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕੋਲ ਪਏ ਗ਼ਲਾਸ ਵਿਚ ਆਪੇ ਘਿਉ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਲੰਧਰ ਰੇਡੀਉ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਂ, ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸਕੂਲ ਵਕਤ ਤੋਂ 'ਕਾਲੀ ਪੱਗ' ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਗਰੀਬੀ, ਸਾਦਗੀ ਇਸ ਨੇ ਢੱਕ ਲਈ ਸੀ। ਘਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਰਚੇ ਲਈ ਚਵਾਨੀ ਤੇ ਫਿਰ ਅਠਾਨੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਬੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਚੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਕੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਤਾਬ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪੜ੍ਹਨ ਰੁਚੀ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੁਣ ਸੱਦਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਉ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਸੀਹ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ 'ਅਜੀਤ' ਤੇ ਫਿਰ 'ਜਗਬਾਣੀ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਗਈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਹੋਇਆ ਇੰਝ ਕਿ ਬੀ.ਏ. ਫਾਈਨਲ ਦਾ ਪੇਪਰ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਸਵਾਲ ਸਿਲੇਬਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੇਪਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਹਜ਼ੂਮ ਜਲੂਸ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਗੇਟੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਟੀਚਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਟੀਚਰ ਤਾਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਮੁੰਡੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਤੁਰੇ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਲੁਆਉਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਬਾਹਰ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਮੈਂ ਖ਼ਬਰ ਲਿਖਾ ਆਉਂਦਾ। ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਹਿਲ ਦਾ ਕਾਲਜ ਆਉਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ ਪਿਆ ਸੀ।  

ਮੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ? ਅੱਗੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਵਿਚ ਜਦ ਕਾਲਜ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕੈੰਪਸ ਵਿਚ ਡਿਊਟੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਟੀਚਰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਜਾਣੂ ਟਾਂਚ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ 'ਆ ਗਏ ਨੇਤਾ ਜੀ?' ਮੈਂ ਕੁਝ ਬੌਂਦਲ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਭ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਏਹੋ ਕਿਹਾ। ਬਹਿਲ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸੂਹ-ਖ਼ਬਰ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰੋਲ ਕੀ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸੀ ਤੇ ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਪਤਾ ਉਦੋਂ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਐੱਮ.ਏ. ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੋਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਾਲਜ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਲੁਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਇਰਾਦਾ ਬਦਲ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਭੰਗੜਾ ਕੋਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪਰਬਿੰਦਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਾਅ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ। ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਮੰਨਣ ਨਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਯਕੀਨ ਦੁਆਇਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ 'ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਡੀਕ' ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੰਝ ਕਿ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਬਹਿਲ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਫ਼ਾਰਮ ਭਰ ਭਾਵ ਕਿ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨਾਲ। ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਭੰਗੜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਾਂਗਾਂ, ਪਰ ਕਾਲਜ ਵਾਲੇ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਘਲ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਲਾ ਘਾਟਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ, ਨੋਟਸ ਵਗੈਰਾ ਦੇਣ ਦਾ।
 
ਬਹੁਤ ਲਗਨ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ, ਟੀਚਰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ, ਕੁਝ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਔਖੇ ਵੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਵਾਦ ਬੇਬਾਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕਲਚਰਲ ਟਰੁੱਪ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਟਰੁੱਪ ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਹੁੰਦਾ ਫਿਜੀ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤੇ ਚੋਣ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਚੋਣ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ-ਸੰਪਰਕ ਅਫ਼ਸਰ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਠ ਜਾਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣ ਲਏ, ਚਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ, ਮੈਂ ਡੀ.ਏ.ਵੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਡੰਗੋਰੀ, ਸੁਖਵੰਤ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਬਾਵਾ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਬਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾ ਸੁੱਖੀ ਬਰਾੜ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੱਗੇ ਨੇ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤੇ ਲੀਡਰ ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਣੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਬਣੇ ਸਨ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਪਾਸਪੋਰਟ ਬਣੇ ਤੇ ਗਏ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਜੱਗਾ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਕਰਦਾ, ਮੇਮਾਂ ਨਾਲ ਪੰਗੇ ਲੈਂਦਾ, ਸ਼ੁਗਲ-ਮੇਲਾ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਸਕੂਲ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਹੀ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਇਕ ਕਲਰਕ ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪਰਬਿੰਦਰ ਭਾਅ ਜੀ। ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸੈੱਟ ਸਨ, ਇਕ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ-ਨਾਚ ਤੇ ਤੀਜਾ ਹਾਰਵੈਸਟ-ਨਾਚ, ਵਿਚ ਜੱਗਾ ਦੇ ਗੀਤ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੋਈ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸੀ। ਖ਼ੈਰ ਬਾਰਸਤਾ ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਫਿਜੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਆਮਦ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰੇਡੀਉ 'ਤੇ ਅਨਾਉਂਸਮੈਂਟ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਜੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਠਹਿਰੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭੰਗੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਰਹਿਤਲ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਥਾਨਿਲ ਲੋਕ ਹਬਸ਼ੀ ਟਾਈਪ ਸਨ। ੫੨ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਸੋਂ ਹੀ ਸੀ ਭਾਵ ਇਕਾਨੋਮੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਹੱਥ, ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਸੀ ਹੀ। ਹਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਪਨੀਰ, ਮੀਟ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਆਮ ਹੀ ਸੀ। ਟੂਰ ਵਿਚ ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਮਹਿੰਦਰ ਡੰਗੋਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਤੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਸੇਵਾ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਸ਼ਬਾਬ ਤੱਕ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀਆਂ ਬੀਚਾਂ ਦਾ ਮਜ਼੍ਹਾ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਮਾਣਿਆ, ਮੇਮਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤੱਤਪਰ ਸਨ। ਇਕ ਬਿਰਤੀ ਫਿਜੀ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਵਾਪਸੀ ਬੰਬਈ ਰੁਕੇ ਤੇ ਬੀਚ 'ਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗਜ਼ ਵੇਖੀਆਂ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਟੀ.ਵੀ. ਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਸੱਦਾ ਆ ਗਿਆ।

ਮੁਆਫ ਕਰੀਂ,ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ।
ਤੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਬਾਰਕ ਤੈਨੂੰ
ਤੇਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕ
ਮੇਰੇ ਨਸੀਬੀਂ ਲਿਖੀ ਭਟਕਣਾ
ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਫ਼ਰ ਮੁਬਾਰਕ ....
 
ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ 'ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਥਾ' ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਰਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਸਲਾਹੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਤਰਾਂ ਮੇਰੇ ਸੰਚਾਲਕ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣੀਆਂ। ਦਰਅਸਲ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਜਲੰਧਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਸੀ। ਫਿਰ ਤਕਰੀਬਨ ੩੫ ਸਾਲ ਮੈਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਨਾਮਵਰ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆਂ। ਕਦੇ ਕਵੀ-ਦਰਬਾਰ, ਕਦੇ ਮੁਲਾਕਤ, ਕਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਅਰਥਾਤ ਡਾਕਟਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਤੱਕ। ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ, ਕੇ.ਕੇ.ਰੱਤੂ, ਸਵਿਤੋਜ, ਕੁਲਬੀਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਆਦਿ ਇਥੇ ਹੀ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਅਮਿਤੋਜ, ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਨਾਲ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਂਝ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਣੇ ਜਿਵੇਂ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ, ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਮੀਸ਼ਾ, ਮਨਜੀਤ ਟਿਵਾਣਾ, ਕੁਲਦੀਪ ਕਲਪਨਾ, ਜਗਤਾਰ, ਸੁਖਪਾਲ ਵੀਰ ਹਸਰਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਾਈਵ ਸੰਵਾਦ। ਮੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਸੰਵਾਦ ਬਹੁਤ ਸਹਾਈ ਬਣੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਮਝ, ਪਹੁੰਚ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵੱਧਦੀ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਬਣੇ ਸਨ ਤੇ ਨੋਟਸ ਵੀ। ਇਸਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤਾ ਕਾਲਜ ਗਿਆਂ, ਕਲਾਸਾਂ ਲਾਇਆਂ, ਨੋਟਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਿਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚੋਂ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਵੀ ਸਹੇੜਣੀ ਪਈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਨਾਲ। ਦਰਅਸਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਰ ਪ੍ਰਤਿ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੈਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਮੁੱਖੀ ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਲਝ ਪਏ। ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ 'ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਪੰਜ ਖੰਡ', ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਹੋਂਦ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਕੋਈ ਤਰਕ ਨਾ ਦਿੰਦੇ, 'ਰਾਧਾ-ਸੁਆਮੀ' ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਨਾ ਮੰਨਦਾ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਸਮਝਦੇ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵੀ। ਇਹ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਨਿਭਾਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ, ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਉਦੋਂ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਕਹਿਣੀ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋਹਰਾ ਕਿਰਦਾਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਇਕ ਸਤਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਚੌਦਾਂ ਸਫ਼ੇ ਲਿਖਣੇ ਪੈਣ ਤੇ ਸੰਤੁੱਸ਼ਟੀ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। (ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ)
-ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ, ਜਲੰਧਰ

ਸਾਵੀ ਤੇ ਸਪੈਰੋ। ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ । ਸੀਮਾ ਸੰਧੂ

ਜਦ  ਅਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਘਰ ਸੀ ! ਦੋ ਪੋਰਸ਼ਨ ਸਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਆਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਭਰੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਵੱਡੀਆਂ ਦੀ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵੀ ਜੌਬ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।  ਬੇਟੀ ਸਾਵੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਘਰ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਤੀਸਰੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜਦੀ ਸੀ... ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਘਰ ਮੁੜਦੀ ਸੀ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖੁਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਜੌਬ ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਹੋਣੀ ਕੇ ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਵਾਂ। ਪਰ ਜਦ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਇੱਕਲਾ ਮਹਿਸੂਸ  ਕਰਦੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਆਕੇ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਬੇਟਾ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ। ਉਹ ਅਜੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਉਹ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਮਨ ਆਈਆਂ ਕਰਦਾ... ਲਾਡਲਾ ਪੋਤਾ... ਜੋ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਉਹੀ ਕਰਦਾ।
punjabi poetry and memoir writer seema sandhu
ਸੀਮਾ ਸੰਧੂ

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈ ਆਈ ਤੇ ਸਾਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਆ ਗਈ। ਫਟਾਫੱਟ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆਹੁਲੀ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕੋਈ ਪਿੰਡੋ ਆਇਆ ਹੋਣਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਵੀਰ ਹੁਰੀਂ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਵਸਤ ਲੈ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਦੇਖਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਾਵੀ ਛੱਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮਗਨ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਗੁੱਡੀਆਂ ਪਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਏਦਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਖੇਡਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਖਿਡੌਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੇਮ ਵੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ, "ਬੇਟਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?"
ਕਹਿੰਦੀ, "ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ !!"
ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕਿਹੜਾ ਦੋਸਤ ਬੱਚੇ!"  
"ਮੰਮਾ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਦੋਸਤ ਹੈ ਦੇਖੋ...ਉਪਰ ਵੱਲ ਦੇਖੋ ! ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਗੁੱਲੂ ਸਪੈਰੋ !"
ਮੈਂ ਉਪਰ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ,  ਛੱਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਝੂਮਰ ਲੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਖ਼ਾਲੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪੂੰਛ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ !!
ਸਾਵੀ ਨੇ ਇੱਕਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਪੰਛੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਚਿੜਾ, ਜੋ ਦੋਸਤੀ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਕੜੀ ਸੀ। ਕਿੰਨੀ ਸਿਆਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਦਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਪਣਾ ਕਮਰਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ। ਦੱਸਦੀ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ...  
ਇਹੀ ਅਪ੍ਰੇਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਸੀ। ਠੰਡਾ ਮਿੱਠਾ ਜਿਹਾ ਮੌਸਮ ਸੀ। ਪੇਪਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਬੀਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆ ਜਾਓ। ਬੇਟਾ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਨਾਲ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁੱਲੂ ਬਾਹਰੋਂ ਉੱਡਦਾ ਆਇਆ ਤੇ ਪੱਖੇ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਾਵੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁੜੀ। ਬੀਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕੇ ਜੇ ਸਾਵੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਰੋਵੇਗੀ। ਅਸਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਲ ਕੇ ਸਲਾਹ ਬਣਾਈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀ ਦਸਾਂਗੇ ਕੇ ਗੁੱਲੂ ਸਪੈਰੋ ਮਰ  ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਕੋਲ ਖ਼ਾਲੀ ਪਏ ਪਲਾਟ ਵਿਚ ਚਿੜੇ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਆਏ। ਕਹਿੰਦੇ ਜਦ ਪੁੱਛੇਗੀ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦਿਆਂਗੇ ਕੇ ਹੁਣ ਗਰਮੀ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੋਰ ਕੀਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਉਹ ਘਰ ਆਈ... ਸਕੂਲ ਬੈਗ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਛੱਤ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ।
ਬੇਟਾ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਸੀ....ਕਹਿੰਦਾ ,'ਦੀਦੀ ! ਦੀਦੀ  ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂ। ਤੇਰਾ ਚਿੜਾ ਮਰ ਗਿਆ" ਬੀਜੀ ਨੇ ਘੂਰੀ ਵੀ ਵੱਟੀ। ਮੈਂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਟੱਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਕੇ ਇਹ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਸਾਵੀ ਦਾ ਰੰਗ ਇਕ ਦਮ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਸ਼ੈਤਾਨ, ਉਥੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਬੀਜੀ ਜਿੱਥੇ ਚਿੜਾ ਸੁੱਟ ਕੇ ਆਏ ਸੀ!!

ਸਾਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਆਈ... ਬੜਾ ਚਿਰ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ..! ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਥੇਰਾ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਪਰ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਆਖਰ ਸੌਂ ਗਈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਰੇ ਛਿੜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚੋਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਆਏ। ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਰਹੀ। ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਜਿਹੀ। ਕਲਾਸਾਂ ਦੋਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਕੌਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੀ, ਔਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਪਹਿਲੀ ਤਿਮਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨੰਬਰ ਆਏ।

ਪਰ ਹੁਣ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਦੀ ਕੋਈ ਚਿੜੀ ਘਰ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀ ਕਰਦੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ  ਹਨ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਆਹਲਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ਰਫ਼ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ! 
-ਸੀਮਾ ਸੰਧੂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਕੁਲਵੰਤ ਜਗਰਾਉਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ

Written By Editor on Friday, March 28, 2014 | 15:19

punjabi sahit academy invites books for kulwant jagraon award
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ । ਕੁਲਵੰਤ ਜਗਰਾਉਂ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ
ਲੁਧਿਆਣਾ । ਕੁਲਵੰਤ ਜਗਰਾਉਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2012 ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ 5-5 ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ, ਮੌਲਿਕ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਨਾਵਲ ਆਦਿ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਉਮਰ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਚ 5100 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ, ਦੋਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ 20 ਮਾਰਚ 2014 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ । ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ। ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ-8

Written By Editor on Saturday, March 22, 2014 | 20:16

sunrise at shillong
ਸ਼ਿਲੌਂਗ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚ, ਪਾਰ ਹੋ, ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਬੀ.ਓ.ਪੀ. (ਬਾਰਡਰ ਆਉਟ ਪੋਸਟ) ਦੇ ਬਾਹਰ ਜੀਪ ਅਜੇ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਟਰ ਦਾ ਇਕ ਗੋਲਾ ਜੀਪ ਨੇੜੇ ਆ ਡਿੱਗਾ। ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਆਪ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਬਾਰਡਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਭੱਜਿਆ। ਸਿਪਾਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਠਾ ਬੀ.ਓ.ਪੀ. ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਭੱਜੇ। ਅੰਦਰ ਲਿਜਾ ਕੇ, ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੈਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਥੋਂ ਭਾਰਤੀ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐਫ. ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਾ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਸਕੇ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਬੰਕਰਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲੇ ਗਏ। ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲਣ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੇੜਿਉਂ ਹੀ ਆਉਂਦਿਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਐਨ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਚ ਫਾਇਰਿੰਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਠਾਹ-ਠੂਹ ਬਥੇਰੀ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਨਵਾਂ ਹੀ ਸੀ। ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸਹਿਮ ਵੀ ਕੁਝ ਸੀ। ਨੀਂਦ ਭਲਾ ਕਿੰਝ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਬਾਹਰ ਝਾਕਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤਲਾਸ਼ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਤ ਦੋ ਕੁ ਵਜੇ ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉੱਠ ਬੈਠਾ ਤੇ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਹਲਕੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਫੌਜ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਕੈਪਟਨ ਰੈਂਕ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਪ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਬੰਕਰ ਵਿਚੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਸਲਿਊਟ ਠੋਕਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਂਦਿਆ ਕੋਲ ਪਈ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਸਹਿਤ ਇਥੇ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐਫ. ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਣ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਲੱਗਾ ਸ਼ਾਇਦ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਤੱਦ ਤੱਕ ਭਾਅ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਝ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕੈਪਟਨ ਵੱਲੋਂ ਖੋਲ੍ਹੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੇ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕ ਫੌਜ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਦਿਨ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਭਾਅ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਬੰਕਰ ਵਿਚ ਭੇਜ ਕੈਪਟਨ ਨਾਲ ਬਾਰਡਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਬੰਕਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੀ, ਪਰ ਵੇਖ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਜਣੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਦੋ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸੀ। ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਵਿਚ ਬੰਕਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਲਾ ਫਟਿਆ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੋਲਾ ਮਾਰਟਰ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਨੇੜਿਉਂ ਹੀ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੰਕਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਬੰਬ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨ-ਗੰਨ ਨਾਲ ਫਾਇਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਇਹ ਕਵਰਿੰਗ ਫਾਇਰ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਕੁ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵੀ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗੇ ਜਿੱਥੋਂ ਫਾਇਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਮਾਰਟਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਣ ਦੇ ਹੀ ਨਾਲ ਚੌਂਕੀ 'ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵੱਧ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਫੌਜ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਕੈਪਟਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਕਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਚ-ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਫਾਇਰਿੰਗ ਰੁਕਦੀ ਤਾਂ ਮਸ਼ੀਨ-ਗੰਨ ਬਾਰੇ, ਬੰਬਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਜਹੇ ਕੱਦ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸਰਗਰਮ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਬੰਕਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐਫ. ਦੀ ਇੰਟੈਲੀਜੇਨਸ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਣੀ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਣੀ ਬਣ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਰਾਤ ਭਾਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।  

ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਠਹਿਰਿਆ। ਕੋਈ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਬਾਹਰ ਗਿਆ। ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਨੇੜਿਉਂ ਹੀ ਬੰਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਰੌਲਾ ਜਿਹਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਕੋਈ ਬੰਬ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਿਆ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੰਟੈਲੀਜੇਨਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ੱਕ ਜਿਹੇ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਰੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਬੰਬ ਕਿੱਥੇ ਡਿੱਗਾ ਸੀ ਵਗ਼ੈਰਾ-ਵਗ਼ੈਰਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਣੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਇਕ ਜਣੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਾਰਡਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਭਾਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੀ.ਓ.ਪੀ. ਵਿਚ ਸੱਦਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਗੋਲੀ-ਬਾਰੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਜੋ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਪੈਟਰੋਲਿੰਗ ਲਈ ਚਲੇ ਗਿਆ। ਪੈਟਰੋਲਿੰਗ ਕਿਸ਼ਤੀ 'ਤੇ ਇਕ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਸੀ। ਗਸ਼ਤ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਧਰ ਸਰਹੱਦ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਸਿਪਾਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਤੜਕੇ ਵੇਲੇ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜ ਪਏ। ਜਦ ਬੀ ਓ.ਪੀ. ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸੰਨਾਟਾ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸਿਪਾਹੀ ਕੁਝ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਗੱਲਾਂ-ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਾਗੇ ਫਟੇ ਦੋਵੇਂ ਬੰਬ ਦਰਅਸਲ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਹੱਮਲਾ ਸਨ ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਣੀ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਰਾਤ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ। ਉਹੀ ਪਾਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਤੇ ਭਾਜੀ ਬਾਰੇ ਗੁਪਤ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਇੰਟੈਲੀਜੇਨਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਲੱਭ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰਡਰ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਬਣੇ ਬੰਕਰ ਵਿਚ ਭਾਅ ਜੀ ਨੇ ਗਰਮ ਸੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਚੌਂਕੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਠਹਿਰੀ ਫੌਜ, ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਬੀ.ਓ.ਪੀ.'ਤੇ ਹੱਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 'ਤੇ ਅਟੈਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਵੀ ਸਕੂਲ਼ ਵੇਖਣ ਭਾਜੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਵਧੀਆ ਤੇ ਪੱਕਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸਮਾਨ ਸਾਰਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਡੱਬੀ, ਰੱਬੜ, ਪੈਂਸਿਲ ਤੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਫੌਜ ਤੇ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐਫ. ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਤੱਕ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ ਤੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਦੀ ਕੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਬੜੀਆਂ ਕਟਹਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣਵਾ ਖ਼ੂਬ ਖਾਧੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਅਚਾਰ ਪਵਾਇਆ।

ਚਾਰ-ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਨੁਭਵ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਿਆ। ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਕਈ ਦਿਨ ਇਹੋ ਗੱਲਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਸੁਨੇਹਾ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤਿਆਰ ਰਹੋ, ਸ਼ੀਲੋਂਗ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਭਾਅ ਜੀ ਆਏ ਤਾਂ ਸ਼ੀਲੋਂਗ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ, ਥ੍ਰੀ-ਟਨ ਗੱਡੀ ਵਿਚ। ਰਾਤ ਗੁਹਾਟੀ ਠਹਿਰ ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਹ, ਘੁੰਮਦੀ-ਘੁੰਮਾਂਦੀ ਗੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਲੇ-ਦੁਵਾਲੇ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੁਕ ਕੇ ਨਿੰਬੂ-ਅਦਰਕ ਵਾਲੀ ਬਲੈਕ ਚਾਹ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦੇ, ਪਹਾੜੀ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਜ਼੍ਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਲੋਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਬਣੇ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐਫ. ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਦਾ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿੱਲ-ਖਿਚਵਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਥਕਾਵਟ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਸਾਰ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਬਜ਼ਾਰ ਗਏ ਤਾਂ ਅਜੀਬ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸੀ। ਸਭ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਛੱਤਰੀਆਂ ਸਨ, ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੌਸਮ ਦਾ ਵਸਾਹ ਨਹੀਂ, ਪਲ ਵਿਚ ਧੁੱਪ ਤੇ ਅਗਲੇ ਪਲ ਬਾਰਿਸ਼, ਇਸ ਲਈ ਛੱਤਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੌਣਕ ਤੇ ਨਜ਼ਾਰਾ, ਹਰ ਦੁਕਾਨ ਜਾਂ ਛਾਬੜੀ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ, ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੰਮ ਔਰਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਰਦ ਘਰ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਰਾਮ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਸੋਚ। ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੈਸਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਰਦ ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਪੈਸਾ ਵਸਤ ਵੇਚ ਕੇ ਕਮਾਏ ਜਾਂ ਵਸਤ ਬਣ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਵਿਕ ਜਾਏ। ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਵੀ ਕਾਮੁਕ ਤੇ ਤੱਕਣੀ, ਅਦਾਵਾਂ ਵੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਦ ਝਰਨੇ ਵੇਖਣ ਗਏ। ਆਕਰਸ਼ਕ ਝਰਨੇ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੀ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਗਲਬਾਹੀਂ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਜੋੜੇ, ਕਿਤੇ ਕਲੋਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਤੇ ਅਠਖੇਲੀਆਂ ਕਰਦੇ, ਚੁੰਝਾਂ ਭਿੜਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕਿਤੇ ਝਰਨਿਉਂ ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਦਿੱਸਦੇ ਬਦਨ। ਵਾਤਾਵਰਣ, ਮਾਹੌਲ ਤੇ ਮੌਸਮ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਾਂ ਛੱਡਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਆਮ ਚਾਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਨਸ਼ੀਲੀ ਜਾਪਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੀਲੋਂਗ ਦਾ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਮਾਹੌਲ਼ ਦਹਾਕੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੱਜਰਾ ਤੇ ਸਨਮੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸਦਾ ਹਾਂ। 

ਧੁਬਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਰਿਆ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸਿਆ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜੋ ਇਕ ਸਦੀਵੀ ਯਾਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਯਾਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਵਿਚੋਂ ਜੀਵਤ ਬਚ ਨਿਕਲਣਾ, ਤੀਜੀ ਯਾਦ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜੰਗ ਤੇ ਚੌਥੀ ਬਣ ਗਈ ਸ਼ੀਲੋਂਗ ਯਾਤਰਾ। ਪੰਜਵੀਂ ਯਾਦ ਬਣੀ ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਚਲਦੀ ਤੇ ਕਿਤੇ ਗੱਡੀਓਂ ਉਤਰ ਕੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨਾ। ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਾਰੇ, ਸੀਨਰੀ, ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਨ, ਹਰੀ ਪੱਤੀ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਪੀਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਵਾਦ। ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਰਹਿਤਲ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹੁਸੀਨ ਬਦਨ, ਫੀਨੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼, ਅੱਧ ਮੀਟੀਆਂ ਸੁੱਤ-ਉਨੀਂਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਕਰਸ਼ਣ, ਅਦਾਵਾਂ। ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਜਲਵਾ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਹੁਸਨ ਦਾ ਆਪਣਾ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸੋਨੇ 'ਤੇ ਸੁਹਾਗਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਮਨ, ਅੱਖਾਂ ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤ-ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਹੋਇਆ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਕਮਰਾ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਆ ਗਏ ਸਾਂ। ਸ਼ਾਮ ਢਲਦਿਆਂ ਹੋਟਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੇਟਰ ਦਾ ਜਲਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿ ਅਖੇ 'ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਕੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਾਂ ?'। ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ 'ਹਰ ਉਮਰ ਦੀ ਮਿਲੇਗੀ' ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮਝ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗੀ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਸੁ੍ਰਜ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਨਜ਼ਾਰੇ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਭਾਅ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਵੇਟਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ 'ਇਕੱਲਿਆਂ ਜਾਉਗੇ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ"। ਮੈਂ ਇਕੱਠੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਗੱਡੀ ਆ ਜਾਏਗੀ। ਮੈਂ ਸੌਂ ਗਿਆ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਬਰਫ਼ ਵਰਗੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਵਾਲਾ ਵੇਟਰ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਕਿ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਮੰਗਿਆ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਥੱਲੇ ਆ ਗਿਆ, ਕਈ ਜਣੇ ਆਏ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਵਜੇ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤਾਂ ਗਾਈਡ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਟਾਇਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਵਾਕਈ ਨਿਕਲਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਲੱਖਣ ਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਗਏ ਜਿੱਥੈ ਗੱਡੀ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ, ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀਨਰੀ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜੋ ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਿਨ ਭਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਟਰ-ਗਸ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਾ ਜਿਥੋਂ ਡੁੱਬਦਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖਣ ਲਈ ਲੋਕ ਜੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁੱਤ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੰਦਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹੋਟਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਵਾਪਿਸ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਹਨ।

ਆਸਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਅ ਜੀ ਨਾਲ ਜੈਪੁਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੋਇਆ ਇੰਝ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਭਿਲਾਈ ਦੇ ਬਿਰਲਾ ਸਾਇੰਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿਚ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹਨ। ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿਚਲੇ ਕਵਾਟਰਾਂ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਹੋਸਟਲ ਸੀ। ਹਰੇ-ਭਰੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪੈਲਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਮੋਰਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ, ਲੱਗਦਾ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਠੰਡੀ ਹੋ ਰਹੀ ਰੇਤ 'ਤੇ ਸੈਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਚੀਚ-ਵਹੁੱਟੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਭਾਅ ਜੀ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਭ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਲੋਕ-ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਬੁਕਿੰਗ ਕਰਵਾ ਆਇਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਾਈਡ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਹਰ ਵੇਖਣਯੋਗ ਥਾਂ ਲੈ ਗਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ, ਹਵਾ ਮਹੱਲ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਮਿਯੂਜ਼ੀਅਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ। ਪਿੰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੈਪੁਰ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਮਜ਼੍ਹਾ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਘੱਟ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮੇਮਾਂ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬੇਬਾਕ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਤੁਰਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਤੇ ਕਦੇ ਗਲ-ਬਾਹਾਂ ਪਾ। ਨਿੱਕੀ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀਆਂ, ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਤੇ ਇਨਜੁਆਏ ਕਰਦੀਆਂ। ਕਈ ਥਾਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਰਹੇਗੀ। ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਵਾਲੀ ਇਕੱਲਤਾ ਇੱਥੇ ਚੁੱਭ, ਮਹਿਸੂਸ, ਖ਼ੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਜੀਅ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਹੋਰ ਰਹਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਂ, ਪਰ ਹਿਦਾਇਤ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਕਾਰਨ ਭਿਲਾਈ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲਜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਸੋ, ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਲਈ ਬੱਸ ਵਿਚ ਸੀਟ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਿਲਾਈ ਤੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਘੰਟੇ ਦਾ ਰਾਹ ਸੀ ਵਾਇਆ ਅਬੋਹਰ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸੁਨਾਮ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਫਿਰ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ। ਕੋਈ 14 ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਯਾਦਾਂ, ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਲੈ ਜਲੰਧਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। (ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ)
-ਅਵਤਾਰ ਜੌੜਾ, ਜਲੰਧਰ 
ਹਰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੂਚਨਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਜੁੜੋ
punjabi writer avtar jauda

ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਬਲੌਗ

 
Support : Creating Website | Johny Template | Mas Template
Copyright © 2011. ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ - All Rights Reserved
Template Created by Creating Website Published by Mas Template
Proudly powered by Blogger