Latest Post

ਗ਼ਜ਼ਲ । ਤੇਜਿੰਦਰ ਮਾਰਕੰਡਾ

Written By Editor on Monday, September 15, 2014 | 14:30


punjabi writer poet tejinder markanda ghazal punjabi
ਤੇਜਿੰਦਰ ਮਾਰਕੰਡਾ
ਮੇਰੇ ਅਹਿਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕਾਮ ਨੇ
ਮੇਰੇ ਲੋਭ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਨੇ
ਮੈਨੂੰ ਡੋਬਿਆ ਹੈ ਕਈ ਦਫ਼ਾ
ਇਸੇ ਅਵਗੁਣੀ ਮੰਝਧਾਰ ਨੇ

ਏਹਨੂੰ ਦਿਲ ਕਹੋ ਨਾ ਐ ਦੋਸਤੋ
ਇਹ ਵਿਰਾਟ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ
ਏਥੇ ਦਫ਼ਨ ਨੇ ਕਈ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ
ਏਥੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਨੇ

ਕਦੇ ਤੋੜਿਆ ਕਦੇ ਜੋੜਿਆ
ਕਦੇ ਖੁਦ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੋੜਿਆ
ਕਦੇ ਰੰਜਿਸ਼ਾਂ ਕਦੇ ਚਾਹਤਾਂ
ਕਦੇ ਨਫਰਤਾਂ ਕਦੇ ਪਿਆਰ ਨੇ

ਏਹਦਾ ਤਖ਼ਤ ਹੈ ਏਹਦਾ ਤਾਜ਼ ਹੈ
ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਪੈਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ
ਹਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਹੈ ਖਾ ਲਿਆ
ਇਸੇ ਕਲਯੁਗੀ ਅਵਤਾਰ ਨੇ


ਨਿਰਾ ਝੂਠ ਹੈ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੈ
ਜੋ ਹਵਾ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਬਿਆਨ ਹੈ
ਅਖੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ
ਕਿਸੇ ਨੇਰ੍ਹ ਨੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੇ

ਕੋਈ ਪਾਕ ਹੈ ਜਾਂ ਮਲੀਨ ਹੈ
ਕੋਈ ਨੇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਕਮੀਨ ਹੈ
ਇੱਕ ਨੂਰ ਦੇ ਸਭ ਦੀਪ ਨੇ
ਇੱਕ ਮੰਚ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੇ

-ਤੇਜਿੰਦਰ ਮਾਰਕੰਡਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ।

ਕਹਾਣੀ । ਉਣੀਂਦੀ ਨਦੀ । ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ

Written By Editor on Friday, September 12, 2014 | 13:51


ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਾਹਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਜਲੌਅ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੜ ’ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਰੰਗ ਲੈ ਆਈ। ਵਿਚਾਰੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੱਠੇ ਭੱਜੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ’ਤੇ...। ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਐਨੀ ਸ਼ਰਧਾ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹਾਂ। ਉਹਦੀ ਅਨਿਨ ਭਗਤ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਮੱਠ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈ ਹਾਂ। ਮਨ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਫੁੱਲ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ’ਤੇ ਚਿਪਕੇ ਪੋਸਟਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ। ...ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਕੋਲ ਆਈ ਹਾਂ। ਪੋਸਟਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੀ ਹਾਂ-

punjabi story writer ajmer sidhu short story unidi nadi
ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ
ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਨੋ,
ਆਪ ਸਭ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅੱਗੇ ਨਤ-ਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 1008 ਸ੍ਰੀ ਸੁਆਮੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮੱਠ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 27 ਮਾਰਚ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਦਿਵਸ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਪੂਜਯ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ ਸਾਧਵੀ ਉਤਰਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਤਿਤ-ਪਾਵਨ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ ਕਰਨਗੇ। ਆਪ ਸਭ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ...
ਪੋਸਟਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਬਗੀਚੀ ਵਿਚ ਆ ਬੈਠੀ ਹਾਂ। ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ, ਸ਼ਾਮ ਲਾਲ ਤੇ ਸਮੂਹ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਕ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੱਠ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਸਭੀ ਜਨ ਸਮਾਗਮ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹਨ। ਉਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ...। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਲਹੂ ਪੀਤਾ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਹਾਅ ਪੋਸਟਰ ਹੀ ਲੈ ਲਓ। ਇਹ ਮੈਂ ਨ੍ਹੀਂ ਛਪਵਾਇਆ। ਇਹਦੇ ਉਤੇ ਮੇਰੀ, ਸੁਆਮੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮੱਠ ਦੀ ਫੋਟੋ ਛਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ... ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮੱਠ ਵਾਲਿਆਂ ਬਥੇਰੇ ਅੜਿੱਕੇ ਡਾਹੇ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਉੱਸਰ ਨ੍ਹੀਂ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹੀ। ਮੈਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਸਮਾਗਮ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਨੋਂ ਮੈਤੋਂ ਛੋਟੇ ਨੇ। ਮੱਠ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਸਟੈਂਡ ਲਿਆ ਸੀ-

‘‘ਉੱਤਰਾ ਭੈਣ, ਇਸ ਘਰ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਰਿਹਾ - ਜੋ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕਹਿ ’ਤਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕਹੇ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਤੇ।’’
ਉਦੋਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਤਰਸਯੋਗ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਭਾਲੇ ਹਾਣ ਦਾ ਕੀ ਕਰਦੀ? ਮੈਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਤਨ ਮਨ ’ਤੇ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਕਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਕਿਹੜਾ ਰੀਮੂਵਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ।
‘‘ਨਾਲੇ ਇਹ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨ੍ਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲਾ ਰਹੇ ਆ।’’ ਸ਼ਾਮ ਲਾਲ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਂਗ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਹੂਣੀ ਜਾਪੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਧਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਬੀਜੇ ਬੀਜ ਹੀ ਪੁੰਗਰ ਪੈਣਗੇ। ਸਾਡੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂੁਰ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ। ਮੋਈਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਲ ਕਿੱਥੋਂ ਲੱਗਣਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਕੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੀਅ ਨਸੀਬ ਹੋਇਆ?
‘‘ਸਾਡੀ ਸੁੱਖ ਦਾ ਕੀ ਬਣੂੰਗਾ, ਬੇਟਾ?’’ ਝਾਈ ਬੁੜਬੁੜਾਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਤਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਰੁਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਵਿਚਾਰੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤੇ ਆਪ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜਲ਼ ਜਾਣਾ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਆ ਗਿਆ। ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅੱਗ ਵੀ ਨਈਂ ਬਾਲ਼ਦਾ। ਹੋਰ ਨ੍ਹੀਂ ਬੰਦਾ ਰਾਖ ਬਣ ਕੇ ‘ਸ਼ਾਂਤ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਨਵਾਂ ‘ਜਨਮ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਤੇ ‘ਰੂਹਾਂ’ ਦੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾਅ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨ੍ਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜੰਮੀ ਪਲੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਪੜ੍ਹੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਮੇਰੀ ਤਕਦੀਰ ਵਿਚ ਜੇਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨਾਲ ਇਥੇ ਮੱਠ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ। ਬੱਸ ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ? ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰ ਆ ਹੀ ਜਾਈਦਾ ਸੀ। ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ। ਮੱਠ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣੇ। ਸਾਡਾ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੱਠ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਮੱਠ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ ਉੱਥੇ ਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਮੱਠ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਜੀ, ਪੰਡਤ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਮੱਠ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ ਬੜੀ ਸੀ। ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ... ਬਾਗ ਬਗੀਚੀ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਿੱਚਦੀ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰ ਡਾਇਟ ਦਾ ਟੂਰ ਵੀ ਇਥੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਪਾਈ ਸੀ। ਉੱਚੀਆਂ-ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਪੈ ਕੇ ਹਟਿਆ ਸੀ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫ਼ੈਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਰਿਆਵਲ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਦਾਰ ਚਰਾਦਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਘੋਟਣ ਲੱਗ ਪੈਣਾ।
‘‘ਜੇਜੋਂ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਹੋਣਾ।’’
ਅਸੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਕੰਡੇ ਮਲ੍ਹੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨਾ। ਨਾਲੇ ਕੰਡੇ ਲੁਆਉਣੇ, ਨਾਲੇ ਬੇਰ ਖਾਣੇ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਝਪਟਾਂ। ਹਾਏ! ਮਰ ਜਾਂ।...ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਮੇਰਾ ਖਹਿੜਾ ਨੀਂ ਛੱਡ ਰਹੀਆਂ।
ਮੇਰੀ ਭੂਆ ਦੀ ਧੀ ਪੂਨਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਹਦੇ ਦੋਸਤ ਸੁਤੰਤਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਰਾਤ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸ਼ੁਗਲ ਮੇਲਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਵੱਟ ਜਾਊਗਾ। ਇਹ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਦੋਸਤ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਜਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਰੂਹ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਂ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ’ਚ ਸਾਂਭੇ ਸੁਪਨੇ ਉਹਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣਾ ਇਕ-ਇਕ ਸਾਹ ਇਹਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ-ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਕੁੱਜੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ।
ਰਿਸ਼ੀ ਆਮ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੀ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਲਗਦਾ। ਜਿੱਦਾਂ ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਇੱਦਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕਿੰਨਾ ਅਲੱਗ...ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ...। ਮੇਰੇ ਕੰਡਾ ਵੀ ਚੁਭ ਜਾਣਾ। ਨੱਠੇ ਨੇ ਆਉਣਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਹੰਝੂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਆਉਣ ਹੀ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਸੁੱਖ, ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨ੍ਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਰੱਬ ਹੀ ਜਾਪਦਾ। ਜਿਉਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਕੋਈ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਉਤਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਟੀਸੀ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾਈ।...ਕੋਈ ਸੁੱਧ ਨ੍ਹੀਂ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ’ਚ ਐਨਾ ਡੂੰਘਾ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨ੍ਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।...ਮੈਂ ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹ ਮੈਂ।
ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਆ ਵੜੀ ਹਾਂ।...ਉਹ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਨਾ। ਉਹਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਬਾਵਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।...ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਉਥੇ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ।...ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ। ਮੈਂ ਪਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੁਕਣ ਮੀਟੀ ਖੇਡਦਾ। ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ। ਲੱਭਦਾ ਨਾ। ਮੈਂ ਹਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਕੋਠੇ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ। ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਤੱਕਦੀ। ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਉਹਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾ ਲੈਂਦਾ। ਉਸ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਉੱਮੜ-ਉੱਮੜ ਪੈਂਦਾ। ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ’ਚ ਉਸ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਇਕਮਿੱਕ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਭਿੱਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਮਰਾਂ ਜਿੱਡੀ ਉਹ ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ।
ਟੱਲ ਵੱਜਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਮੈਤੋਂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਸਾਰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮੇਰਾ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਇਕ ਵਿਆਹ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਪੰਗਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਪੂਨਮ ਭੈਣ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਜਾ ਜੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦੋਸਤ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਡੋਲੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੱਦ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਟੈਕਸੀ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਟੈਕਸੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਮੋਹਰੇ ਇਕ ਪੈਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਅੜੀ ਸੀ।
ਇਸ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਟੈਕਸੀ ਦਾ ਪਹੀਆ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉੱਤੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਲੱਸਤਰ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਡੇਢ ਮਹੀਨਾ ਮੰਜੇ ’ਤੇ ਪਈ ਰਹੀ ਸੀ। ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਨਮ ਭੈਣ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਜਾ ਜੀ ਨਾਲ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਆ ਜਾਂਦਾ।
ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਦੇ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੇ ਦਿੰਦਾ। ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਸੂਹਾ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
‘‘ਉੱਤਰਾ, ਬੜੀ ਫ਼ਬਦੀ ਏ।’’
ਮੈਂ ਸੰਗ ਜਾਂਦੀ। ਮੂੰਹ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਈ ਪਿਤਾ ਜੀ ਓਪਰੀਆਂ-ਓਪਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ-
‘‘ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈਂਦਾ। ਬੜਾ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਉਹਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤ ਜੰਮ ਪੈਂਦਾ। ਐਨੇ ਖਲਜਗਣ ਨਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ।’’
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਵਿਧਵਾ ਫ਼ੌਜਣ ਚਾਚੀ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਰੀਕੇ ਵਿਚੋਂ ਚਾਚੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਕਮਰਾ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਡਾਇਟ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ’ਤੇ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਤਾਰੇ ਤੋੜ ਕੇ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਮਦਹੋਸ਼ ਹੋਈ ਮੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਾਗ ਅਲਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਝੀਲ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ।
ਚਾਚੀ ਸਾਡੀ ਮਦਦਗਾਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਟਾਇਮ ਸੈੱਟ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਲੇਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇਕ ਐਤਵਾਰ ਚਾਚੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੂਡ ਬਣਾਇਆ। ਮੈਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਟਾਇਮ ਸੈੱਟ ਕਰ ਲਿਆ। ਬੱਚੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣ ਨਾ ਗਏ। ਹਾਰ ਕੇ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗਈ ਸੀ। ਦੁਪਿਹਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ। ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੂਹਾ ਢੋਅ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ। ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਲੂਹ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਸੁਰਖ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਘਾਬਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਦੋ ਘੰਟੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਉੱਦਣ ਰਾਤ ਉਹਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਤੜਕੇ ਭੈੜਾ ਜਿਹਾ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ-
ਘਰ ਰਿਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਸਾਂ। ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਬੇਸੁਰਤ ਪਏ ਸਾਂ। ਪਿਉ-ਭਰਾ ਤੇ ਚਾਚੇ-ਤਾਏ ਆਏੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਢ ਸੁੱਟਿਆ। ਸਾਡੇ ਲਾਗੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿੰਦਪੁਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਾਬੇ ਦਿਆਲੇ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਖਿੱਲਰ ਜਾਂਦੇ। ਦਿਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਅੰਗ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ, ਸਮਾਜ ਨੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਵੱਢੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੜ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ। ਹੁਣ ਤੇ ਯਾਦਾਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਫੇਰ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਚਾਚੀ ਨੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ-
‘‘ਉੱਤਰਾ, ਤੜਕੇ ਚਲੇ ਜਾਈਂ। ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕੁੰਡਾ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ।’’
ਤੜਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਨ੍ਹੇਰਾ ਵੱਢ ਖਾਣ ਨੂੰ ਪਵੇ। ਮੈਂ ਔਖੀ ਸੌਖੀ ਕਮਰੇ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਘਰਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ-ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਟੇਬਲ ’ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਨੋਟਸ, ਪੈੱਨ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਇਵੇਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਲੇਟ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਰਤ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਫੇਰ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜੇ, ਨਲਕੇ ਕੋਲ ਬਹਿ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਤੇ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨਿਬੇੜ ਕੇ ਪਰੌਂਠੇ ਪਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਰਸੋਈ ਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਸੀ।
ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਆ ਵੜਿਆ ਸੀ। ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵੱਲ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰੀ। ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਕਮਰਾ ਟੇਢੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਰੌਂਠਿਆਂ ਵਾਲਾ ਥਾਲ ਉਹਦੇ ਮੋਹਰੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂਦਾ ਲੱਗਾ ਸੀ।
ਫਾਈਨਲ ਪੇਪਰ ਆਏ ਤਾਂ ਚਾਚੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਫ਼ੇਵਰੇਟ ਟੀਚਰ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ-
‘‘ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਰਫ਼ੈਕਟ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।...ਜੋ ਲੋਕ ਪਰਫ਼ੈਕਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ...ਪਿਆਰ...ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ।’’
ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਟੀਚਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਉੱਡੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਅਸੀਂ ਚਾਚੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਚਾਚੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਤੋਰੀ। ਉਹ ਲੋਹਾ ਲਾਖਾ ਨਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਮੋਹਰੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ-
‘‘ਪੁੱਤ, ਸਾਡੇ ਬੱਚਾ ਨੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਅਸੀਂ ਵੈਦਾਂ, ਹਕੀਮਾਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ, ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਬਥੇਰਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਦੋਨੋਂ ਜੀਅ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਭੱਸੜਾਂ ਭੰਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਹਰੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੱਠ ਸੁੱਖ ਸੁੱਖਣ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਈ ਸੀ।’’
ਮੇਰਾ ਬਾਪ ਮੇਰੇ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਮੱਠ ਲਿਜਾਂਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਉੱਥੇ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਰੱਖੀ ਛੱਡਣਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਝਾਈ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ-
‘‘ਪੁੱਤ, ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੱਠ ਆ। ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਘਰ। ਤੂੰ ਬਹੁਤੀ ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਚੱਕਰਾਂ ’ਚ ਨਾ ਪਵੀਂ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗ ਜਾਈਂ।’’
ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਅਰਥ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦੀ। ਕੋਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਮੱਠ ਸਾਡਾ ਸੀ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਜਾਣਾ। ਮੱਠ ਦੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਕਰਮ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਝੁਕਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਉਣਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸੋਗ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬੋਲ ਮਸਾਂ ਹੀ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ-
‘‘ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੱਠ ਸੁੱਖ ਸੁੱਖੀ ਸੀ। ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿਓ। ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਤੇਰੇ ਚੜ੍ਹਾਊਂਗਾ। ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਬੇਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਸੁੱਖ ਸੁੱਖਣ ਵੇਲੇ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਣਾ ਸੀ।’’ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁਹੱਥੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਭੁੱਬੀਂ ਰੋ ਪਏ ਸਨ।
‘‘ਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਡਾਹਢੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਪਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਨੌਕਰੀ ਲੁਆਇਆ। ਪੁੱਤ, ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਪਿੱਠ ਨਾ ਦਿਖਾਈਂ। ਨ੍ਹੀਂ ਤੇ ਟੱਬਰ ’ਤੇ ਕਹਿਰ ਵਾਪਰੂ। ਸ਼ਿਵ ਬੜੀ ਕਰਨੀ ਵਾਲੇ ਨੇ। ਬਖਸ਼ਣ ਨ੍ਹੀਂ ਲੱਗੇ।’’ ਝਾਈ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।
‘‘ਬੇਟਾ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੱਠ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਤੇ ਪੰਚਮੁਖੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਾਲੀ ਮਣ ਦਾ ਅਸ਼ਟਧਾਤੂ ਦਾ ਟੱਲ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਜਿਹਨੇ ਸੁੱਖ ਸੁੱਖੀ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਜਿਹਨੇ ਸੁੱਖ ਨ੍ਹੀਂ ਉਤਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਦਾ ਬੀਅ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ...ਭਗਵਾਨ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰੋ।’’ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੱਠ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਮੈਂ ਤੀਏ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਗਈ। ਰੋਣਹਾਕੀ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲੋਂ ਆਇਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੈ ਨਿਕਲਿਆ-
‘‘ਆਪਣੇ ਝੂਠੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਦੋ ਹੋਰ ਹੈਗੇ ਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ...।’’
ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਜੇਠੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁੱਖ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਮੱਠ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਉਤਾਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਜੜੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਡਰ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਭੜਕ ਪਿਆ ਸੀ-
‘‘ਇਥੇ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਘਰ ਨ੍ਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਡੇਰਿਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਤੇ ਗਿਰਜਿਆਂ ਜ਼ਰੀਏ ਸਿਆਸਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਆ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਘੋੜੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।...ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਏ ਹੋਏ ਆ।’’
ਉਦੋਂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ। ਉਹਨੇ ਦੱਬ ਕੇ ਮੱਠ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼... ਉਥੋਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਭੜਾਸ ਕੱਢੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਸੁਣਨਾ ਮੇਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਮੱਠ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੇ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਕਿੱਦਾਂ ਆਖ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਆਪਣਾ ਵਹਾਅ ਮੋੜ ਲੈ। ਪਰ ਉਹਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ-
‘‘ਤੂੰ ਮੱਲੋ ਮੱਲੀ ਉਸ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਰਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ। ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ।’’
ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ। ਮੱਠ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਉਥੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੱਠ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਲਾਚਾਰ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਬੇਵੱਸ ਦੇਖ ਰਿਸ਼ੀ ਤੁਰ ਪਿਆ ਸੀ।
‘‘ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋਸਤੀ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਚਾਹਤ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।..ਜੇ ਤੂੰ ਮੱਠ ਚੜ੍ਹਨਾਂ, ਇਹਨੂੰ ਮੇਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮਝੀਂ।’’
ਮੇਰੇ ਲੱਖ ਤਰਲੇ ਕੱਢਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਤੁਰਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਘਰ ਨ੍ਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਛੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਘਰ ਗਈ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
‘‘ਭਗਵਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਬੱਚੇ ਸਮਝ ਕੇ। ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ...।’’
ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ। ਬਾਪ ਮੇਰੇ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਝਾਈ ਨੂੰ ਦੰਦਲ ਪੈ ਗਈ। ਭਰਾ ਉਹਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਮੇਰੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਬਦਲੇ। ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਉਠੇ, ਪਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਝਾਈ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਈ ਸੀ।
ਹਰੀਸ਼ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੀਂ ਪੈਰੀਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਮੁੜ ਆਇਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
‘‘ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਖੂਹ ਵਿਚ...।’’
ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਖੂਹ ਵੱਲ ਭੱਜ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਝੁਰਮਟ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਵਿਚੋਂ ਲੱਗਦੇ ਬਾਬੇ ਨੇ ਧਰਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ-
‘‘ਜੈ ਚੰਦ ਬਚ ਗਿਆ। ਭਾਈ, ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਮਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਨਾ ਕਰਿਓ।’’
ਬਾਬੇ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕ ਗਈ ਸੀ। ਨਾ ਜਮਾਉਣ ਤੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਮੰਨਿਯੂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਲਗਦੀ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਅਭਿਮੰਨਿਯੂ...। ਉਸੇ ਵਕਤ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਖੂਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ।...ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ। ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਭੈੜੇ-ਭੈੜੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਨੇਰੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੌਫ਼ ਖਾਣ ਲੱਗਾ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਮੈਂ ਸਹਿਮ ਗਈ। ਮੈਂ ਡਰਦੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ।
‘‘ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦਰ ਦੀ ਦਾਸੀ ਬਣਾਂਗੀ।’’
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਹੌਲ ਸੁਖਾਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਉੱਤਰਾ ਤੋਂ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਭਗਵਾਂ ਪੁਆਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।...ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ’ਚ ਭਗਵਾਂ ਪਾਈ ਜੋਗਣ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਧਣੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਖੂੰਜੇ ਬੈਠਾ ਕੁਰਲਾ ਰਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ। ਉਹਦੀ ਉੱਤਰਾ ਸਾਧਣੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਮੱਠ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਮੱਠ ਘਰ ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੋਣਾਂ। ਸਕੂਲ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੱਠ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੱਠ। ਮੋਹਰੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਆ ਗਈ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਕ ਨਾਂਗੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵੀ ਆਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਦੇ ਸਾਧੂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਪਾਤਰ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਨਾਂਗੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਲ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰੇ ਜਾਂਦੀ।
ਇਕ ਰਾਤ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਰੌਲੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਚਲੇ ਗਈ ਸੀ। ਇਕ ਨਾਂਗਾ ਸਾਧੂ ਲੰਮਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਇੰਦਰੀ ਦਾ ਕੜਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਾਲ ਪਏ ਇਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਾਲ ਬਦਫੈਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨੰਗੇ ਹੋਏ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਗੇ ਸਾਧ ਦੇ ਘੋਟਣਾ ਫੇਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅੜਾਹਟ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਸੇਵਾਦਾਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ। ਵਿਚਾਰਾ ਡਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਭੂਕ। ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸਹਿਮਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਕੁਟਾਪਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਾਂਗੇ ਸਾਧ ਨੂੰ ਮੱਠ ਤੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਲਗਦੀ, ਉਸ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੈਂ ਹੁੰਦੀ। ਨਾਂਗੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸੰਗਲ, ਕੜੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ। ਮੈਨੂੰ...। ਉੱਠ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ। ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਸੁਪਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮੱਠ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ।
ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਭੈੜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੱਠ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵੀ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੇਜੋਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੈਨਿਕ ਮੱਠ ਲੁੱਟਣ ਆ ਗਏ। ਇਕ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਗ ਆਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਅੱਧ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਗ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ। ਮੇਰੀ ਚੀਕ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ।
ਸਵੇਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੱਠ ਵਿਚ ਰਾਤ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ, ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਪਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਹਿਮ ’ਚੋਂ ਨਾ ਕੱਢ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸਾਧਣੀ ਸੀ। ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਪਾਉਂਦੀ। ਸਵੇਰੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੀ। ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੱਠ। ਸ਼ਾਮ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜਾਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜ ਝਗੜ ਕੇ ਘਰ ਬਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸੰਗ ਲਗਦਾ। ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਲਿਵ ਲਾ ਲੈਂਦੀ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧੜ ਉਤੇ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਕੰਨਾਂ ’ਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ। ਦਰ-ਦਰ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ-
‘‘ਮੈਂ ਰਾਝਾਂ ਯੋਗੀ ਬਣਿਆ। ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਪਾਓ ਹੀਰ ਵੇ।’’
ਭਗਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੋਹਣਾ ਲਗਦਾ। ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਤੇਜ ਝਲਕਦਾ। ਚਿਹਰਾ ਜਿਉਂ ਅੱਗ ਦਾ ਗੋਲਾ ਇਉਂ ਮਘਦਾ।...ਆਖਦਾ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਾਲੀ ਮੇਰੇ ਮੁੱਖ ’ਤੇ ਛਾਈ। ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾ।’ ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕ ਮਛਲੀ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਿਰ ਮੇਰਾ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਆਖਦੀ-
‘‘ਮਛਲੀ ਜਲ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਉਸਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਕੱਢੇਂਗਾ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਏਗੀ।’’
ਏਨੇ ਨੂੰ ਮਗਰਮੱਛ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਨਾਲ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਹ ਤਲਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਧਰ ਵੀ ਝਰਨਾ, ਉੱਧਰ ਵੀ ਝਰਨਾ। ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਥਰ। ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ। ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਾਡੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੁਲੀ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਾਸ਼ਪ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡੀ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਲਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਹੱਸ ਪਿਆ-
‘‘ਬੁੱਲ੍ਹ ਸੁੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ।’’
ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਮੱਠ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰਸਮ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੜਿਆ ਜਿਹਾ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੂਨਮ ਭੈਣ ਕੋਲ ਵੀ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਪਾਈਆਂ ਤੇ ਜੀਜਾ ਜੀ ਕੋਲ ਵੀ। ਪਰ ਉਹ...। ਉਹਨੂੰ ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖੇ-
‘ਤੂੰ ਏਨਾ ਨਿਰਮੋਹਾ ਹੋਏਂਗਾ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਟਿਕਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਆਵੇਂ ਵੀ ਕਿਵੇਂ? ਮੇਰਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਹੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਖੋਹਣ ਦੇ ਹੱਕ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਖੋਹ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਆ ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਣ ਆਏਂਗਾ। ਤੇਰੀ....।’
ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅੱਧੀ ਛੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਟਾਫ਼ ਚਾਹ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਲਕੇ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਫੱਟੀਆਂ ਧੋਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਮੈਂ ਗਰਾਊਂਡ ਵੱਲ ਨੂੰ ਆ ਨਿਕਲੀ। ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਤਾਨ੍ਹੀਂ ਕੀ ਝੱਲ ਉੱਠਿਆ। ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖ-ਲਿਖ ਮਿਟਾਈ ਗਈ। ਕਈ ਰਿਸ਼ਤੇ ਫ਼ੱਟੀ ’ਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਪੂੰਝਣ ’ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਕੰਬਖਤ ਨਾ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਮਿਟਦਾ ਐ ਤੇ ਨਾ ਈ ਰਿਸ਼ਤਾ। ਘਰ ਆ ਕੇ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣ ਬਹਿ ਗਈ-
‘ਮੈਨੂੰ ਪੂਨਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਿਆਂ। ਮੱਘੇ ਮਾਰਦਾਂ-
‘‘ਸਾਲੇ ਹੱਟੇ ਕੱਟੇ ਸਾਧ ਮੇਰੀ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਉਧਾਲ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।’’
ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਮਨੀ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਬੇਲ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਖ਼ਤਾਂ ’ਚ ਊਟ ਪਟਾਂਗ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਬਹੁਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾ ਦਿਆ ਕਰ। ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।...ਤੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੱਠ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਪੱਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗਦੇ। ਇਸ ਜਿਸਮ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਤੇਰਾ ਆਉਣਾ ਝੂਠ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੋਵਾਂ। ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ-ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ? ਏਹੀ ਸੋਚਦੀ ਨੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਤੁਰਦੇ ਬਣੇ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਘਰਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਢੀ ਹੋਈ ਹੈ-ਉੱਤਰਾ।’
ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਹਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਕੀ ਸੋਚੂ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਥ ਨ੍ਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹੇ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਪਰਚਾਅ ਲਈਦਾ ਸੀ। ਨਾਲੇ ਮੱਠ ਦੀ ਹਰ ਵਸਤ ਵਿਚ ਰਚਮਿਚ ਗਈ ਸੀ।
ਲੋਕ ਸੁੱਖੀਆਂ ਸੁੱਖਾਂ ਲਾਹੁਣ ਆਉਂਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਕ ਟੱਬਰ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਆਇਆ। ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ-
‘‘ਪੁੱਤ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਸੀ ਤੇ ਦੇਖੇ ਵੀ। ਪਰ ਧੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਹੈ।’’
ਮੱਠ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਸੰਤ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ। ਬਾਕੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਜੀ-ਪੰਡਤ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੇ-
‘‘ਆਪ ਕੌਨ ਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਨ ਵੰਸ਼ ਸੇ ਹੈਂ?’’
ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦਸਦੀ। ਪਿਓ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਾਗਪੁਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਗਾਂਹ ਭਰਾ ਵਾਲ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਡੇ ਗੋਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ ਮੱਠ ਵਿਚ...। ਇਹ ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਏਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਮੱਠ ਸਭਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਮੱਠ ਵਿਚ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ। ਆਮਦਨ ਥੋੜਹੀ ਸੀ? ਦੋ ਸੌ ਅੱਸੀ ਖੇਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ। ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਵੱਖਰਾ। ਮੈਂ ਤਨਖਾਹ ਦਿੰਦੀ ਸੀਗੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਿੱਥੋਂ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨਿਰਜਲਾ ਨਾਲ ਵਚਨ ਬਿਲਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬੰਦਾ ਤੇ...। ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਸ਼ੰਕਰਨੰਦ ਹੈਗਾ। ਬੋਲ ਪੈਂਦਾ-
‘‘ਮਾਤਾ ਜੀ ਤਾਂ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਦੀ ਰਾਧਾ ਆ।’’
ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਭਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਚਿਹਰਾ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਝੱਟ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ।
‘‘ਉੱਤਰਾ ਬੇਟਾ। ਘਬਰਾਉਣਾ ਨ੍ਹੀਂ। ਇਹ ਮੱਠ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਆ। ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ...।’’
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੇਰੇ ਤਨ ’ਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ। ਤਨ ਮਨ ਮੱਚ ਉਠਦਾ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮੈਤੋਂ ਝੱਲੀ ਨਾ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਉੱਠਦੀ।
ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਉਂਦੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ’ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ। ਫੇਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੇ, ਮੈਂ ਤੜਫ਼ਣ ਲਗਦੀ। ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਵਲ ਦੇਖਦੀ। ਹੋਰ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਤੋਂ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੇਕ ਨਾ ਝੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ। ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਨਾ ਲਾਹੁੰਦੀ। ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਮਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ। ਘਰ ਜਾਂਦੀ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜਾ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ। ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰਾ ਭਰਜਾਈਆਂ ਹੁੰਦੇ। ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਬੜੇ ਤੇਜ਼ ਨੇ। ਕੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ। ਭਰਾ ਭਰਜਾਈਆਂ ਤਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਾ ਸੌਂਦੀ। ਪਾਸੇ ਮਾਰਦੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ।
ਮਾਤਾ ਨਿਰਜਲਾ ਜੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰੋ ਹੀ ਪਈ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲਣ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬਚਾਅ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਤ ਉਥੇ ਰਹਿ ਪਈ। ਮੈਤੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੱਦ ਲਿਆ ਸੀ।...ਮਸਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਈ ਸੀ।
ਜਿੱਦਾਂ-ਜਿੱਦਾਂ ਉਮਰ ਵਡੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੀ ਗਰਮੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ’ਚ ਆਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੱਠ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੇ... ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਡੈਪਰੈਸ਼ਨ ਦੀ ਮਰੀਜ਼ ਬਣ ਗਈ। ਜਲ਼ ਜਾਣਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਤਾਂ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਈ ਨ੍ਹੀਂ।
ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਦੋ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੀਤੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਮਿਚਊਰ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਲਈ। ਦੂਜਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੱਠ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਭਰਾ ਭਰਜਾਈਆਂ ਵੀ ਏਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਮੱਠ ਰਵਾਂ। ਸ਼ਾਮ ਲਾਲ ਦੇ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਹਨ। ਹਰੀਸ਼ ਦੇ ਮੁੰਡਾ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਦੋਨੋਂ ਭਰਾ ਮੈਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਬੱਚਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਲਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਮੱਠ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮੁੰਡਾ ਲੈ ਲੈ। ਹਰੀਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਦੋਨਾਂ ਨਿਆਣਿਆਂ ’ਚੋਂ ਜਿਹੜਾ ਮਰਜ਼ੀ ਲੈ ਲੈ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੋਹਰੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਝਾਈ ਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਮੱਠ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੋਨੋਂ ਭਰਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹੀ ਮੱਠ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿੱਦਣ ਦਾ ਇਹ ਬਣਨ ਲੱਗਾ। ਇਹਨੀਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਵਾਂ ਮੱਠ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਖੁਭੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰੇ ਸੋਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ।
ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਿਜ ਦਾ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੁਆਮੀ ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਰੂਹਾਂ, ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਤੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਨ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ-
‘‘ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਿਜ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਾ ਮੇਰੇ ਸਟੂਡੈਂਟ ਸਨ। ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਮੁੰਡਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਾਲਿਜ ਛੱਡ ਗਿਆ - ‘ਮੈਂ ਅਨੂਸ਼ਿਕਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏਗੀ। ਪੜ੍ਹੇਗੀ। ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਿਜ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਊਗੀ। ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਪਿਆਰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਦ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾਂਗਾ।’ ਇਸ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਉਹਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਾਲਿਜ ਜੁਆਇਨ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਅਨੂਸ਼ਿਕਾ ਅਨੂਦੀਪ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।’’
ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਰਿਸ਼ੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਨ੍ਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਕਰਦਾ ਪਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਵਾਂ? ਫੇ ਸੋਚਿਆ, ਉਹਨੇ ਕਿਹੜਾ ਮੰਨਣਾ। ਕਹੇਗਾ-
‘‘ਮੁੰਡਾ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਆ।’’
ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਦੀ ਨ੍ਹੀਂ ਹੈ। ਮਹੱਤਤਾ ਤਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਅਨੂਸ਼ਿਕਾ ਨੂੰ ਅਨੂਦੀਪ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਤਾਂ ਇਥੇ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਹ...। ਜਦੋਂ ਦੀ ਮੈਂ ਇਥੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਚਿੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਦਾ ਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?
ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਪੂਨਮ ਫਗਵਾੜੇ ਝੁੱਗੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀਖ ਮੰਗਣ, ਚੋਰੀਆਂ ਕਰਨ, ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਚੁਗਣ, ਕਬਾੜ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਾਏ ਹੋਇਆ। ਦਸਤਕਾਰੀ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੱਲੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਮੈਂ ਸੁਆਮੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਪਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸੀ ਜਾਂ ਪੈਸਾ ਖਰਚਣ ਤੋਂ। ਪਰ ਉਹ ਧੰਨ ਐ। ਸਭ ਕੁਝ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਦਣ ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹੋਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਗਈ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਮੈਂ ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦਾ ਕੁੜਤਾ ਤੇ ਧੋਤੀ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿਰ ’ਤੇ ਦੁਪੱਟਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ। ਗਲ ਵਿਚ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ। ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ। ਮਣਕਿਆਂ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ ਧਾਗਾ। ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀ, ਮੂੰਗਾ ਤੇ ਪੁਖਰਾਜ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੰਦੀਆਂ-ਛੱਲੇ। ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ। ਉਹਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।
ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ। ਉਹਦਾ ਧਿਆਨ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ। ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ। ਕਦੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੇ ਕਦੇ ਖੜਾਵਾਂ ਵੱਲ। ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਤੁਰਦਾ ਬਣਿਆ। ਜੇ ਚਾਰ ਬੋਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਹਦਾ ਕੀ ਵਿਗੜ ਜਾਣਾ ਸੀ? ਮੇਰੀ ਇਕ ਜਨਮ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਿਆਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਚਵੰਜਾ ਸਾਲ ਨੂੰ ਟੱਪੀਓ ਆਂ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਰਦ ਖੋਜਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮੱਥਾ ਟਿਕਾਉਣ। ਮੈਂ ਕਿਹਦਾ ਮੱਥਾ ਟਿਕਾਵਾਂ? ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ...।
ਅੱਜ ਦਾ ਇਹ ਜੇਜੋਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ। ਘਰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਆ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਤਾਂ ਚੈਨ ਨਾ ਆਉਣਾ। ਉਦੋਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਚਰਾਦਾਂ ਨੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਣਾਂ। ਬੜਾ ਸਕੂਨ ਮਿਲਣਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਾਮ੍ਹਲ ਜਾਣਾ-
‘‘ਮੱਲੋ ਮੱਲੀ ਸਾਧ ਹੋਣ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ।’’
ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਲਿਖ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੇ ਝਾਈ ਜੀ ਨਾਲ ਮੱਠ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੱਠ ਵਿਚਲਾ ਸਰੋਵਰ, ਮੰਦਰ, ਟੱਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਅਜੂਬਾ ਸਨ। ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਬੇਈਂ ਹਾਰੇ ਵੱਲ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਭੋਰਿਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਤੁਰਦੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੇਜੋਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ-
‘‘ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਫਲੇਆਲੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਖੱਡ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਾਹ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਫਲਾਅ ਭਾਵ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਫਾਟਕ ਲਾ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।’’
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਫਾਟਕ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਦਸਦਾ ਸੀ-ਉਹਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਕੁਤਬੇਵਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੁਲਿਸ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਜੂਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਾਸ ਲਈ ਜੂਹ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ? ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਖੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਜੇਠੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਲੀ ਮੰਗਦਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਜੇਠੀ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਵੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿੰਝ ਰੋਕਾਂ। ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰੋ ਬਿਨੀ ਸਕਦੀ? ਮੇਰੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਭੋਰੇ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਤੁਰਾਂਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗਾਂਗੀ। ਲੱਤਾਂ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪੂਰਨ ਵਾਂਗ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗੀ ਰਹਾਂਗੀ। ਕੋਈ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਬਿਨੀ ਬਹੁੜਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਖੂਹ ’ਚੋਂ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ। ਇਥੇ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਰਾ ਟੱਬਰ ਸਮੇਤ ਮੱਠ ਆ ਬੈਠੇ ਹਨ।
ਇਕ ਦਿਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਚਾਰ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ-
-‘‘ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ’ਚ ਕਦੇ ਘਾਟਾ ਨ੍ਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।’’
-‘‘ਇਹ ਮੱਠ ਦੀਆਂ ਖੱਟੀਆਂ ਖਾਂਦੇ ਆ। ਇਹਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਇਸੇ ਲਈ ਸੀ।’’
-‘‘ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੱਠ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਚਲਾਉਣਗੇ।’’
ਚੌਥੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ। ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਖੋ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਂਝ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਵੀ ਮਿਹਣਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ-
‘‘...ਨੇ ਮੱਠ ਸਾਂਭਣਾ ਐ। ਤਾਹੀਓਂ ਨੱਠੇ, ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਐ।’’
ਸੁਆਮੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਗਏ, ਮੱਠ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਨਿਰਜਲਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਹਨੂੰ ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਏ। ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਕਾਹਲੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਜਤਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਢੀਆਂ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਸਤਿਸੰਗ ਕਰਾਏ। ਝੂਠੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਲਾਈਆਂ। ਪ੍ਰਚਾਰੀਆਂ ਵੀ।
ਮੱਠ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਅੰਡਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਗੱਦੀ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਈ। ਯੂ. ਪੀ. ਤੋਂ ਇਕ ਸੁਆਮੀ ਗੋਬਰਧਨ ਦਾਸ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨ੍ਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਦੱਸਦਾ ਸੀ-
‘‘ਬਨਾਰਸ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਲਗਦੀ ਆ। ਜਿਹੜਾ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਦੇ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੱਠ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਦੋ ਸੌ ਅੱਸੀ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦਾ ਮਸਲਾ। ਯੂ. ਪੀ. ਵਾਲੇ ਗੋਬਰਧਨ ਦਾਸ ਨੇ ਮੱਲ ਮਾਰ ਲਈ। ਨਾਲੇ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੀ ਆ।...ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ। ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਵੋਟਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ?’’
ਧਰਮ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚਾ ਆ-
‘‘ਘਰਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਠਾਂ ਨੂੰ, ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਝੂਠੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ, ਸਿਆਸਤ ਦੀ, ਧਨ ਦੀ ਤੇ...ਤੇਰੇ ਜਿਹੀਆਂ ਨਿਮਾਣੀਆਂ ਦੀ।’’
ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਸਮਝ ਨ੍ਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ? ਉਹ ਤਾਂ ਮੁਰਦਾ। ਮੈਂ ਕਿਆਮਤ ਦਾ ਉਹ ਦਿਨ ਉਡੀਕਦੀ ਰਹੀ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਪਰਲੋਂ ਆਏਗੀ ਤੇ ਮੁਰਦੇ ਉੱਠ ਬੈਠਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਨਿਮਾਣੀ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤੈ। ਮੁਰਦੇ ਵੀ ਕਦੇ ਉੱਠੇ ਆ? ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆ? ਐਵੇਂ ਭਰਮ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ।
ਬਨਾਰਸ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸੁਆਮੀ ਗੋਬਰਧਨ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਹੰਗਾਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੇਵਕ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਰਾਇ ਬਿਨੀ ਲਈ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਸ਼ਣਾ ਈ ਕਰਤੀ-
‘‘ਜੇ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ ਉੱਤਰਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਨ੍ਹੀਂ ਸੌਂਪਣੀ। ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਮੱਠ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।’’
ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਨੁੱਕਰ ਕਰੀ ਜਾਵਾਂ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਆਮੀ ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਟੈਂਡ ਲੈ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕੀਤੀ। ਹਰੀਸ਼ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ-
‘‘ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ, ਮੱਠ ਵਿਚ ’ਕੱਲਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨ੍ਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਅਸੀਂ ਇਹਨੂੰ ਸਟੱਡੀ ਸੈਂਟਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ।’’
ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਹੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ-
‘‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ।’’
ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੰਨ ਗਈ। ਸਤਿਸੰਗ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਬੜਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੀ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਢੇਰ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਭੱਠਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇੱਟਾਂ ਸੁੱਟ ਗਏ। ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਸੀਮੇਂਟ ਸਰੀਏ ਦੇ ਟਰੱਕ ਭਰ-ਭਰ ਛੱਡ ਗਏ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਸਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਿੱਤਰ ਆਏ। ਭੂਮੀ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ। ਮੱਠ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਉੱਮੜ ਆਇਆ। ਜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਨੇ ਕਹਿਣਾ ਸੀ-
‘‘ਕਿਰਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਆ।’’
ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਬਾਤ ਬੁੱਝ ਲਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।
‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।’’
ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਮੱਠ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰਸੋਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵਜੀ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨੈਣਾਂ ’ਚ ਨੀਂਦ ਨ੍ਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਣੀਂਦੀ ਹੋਵਾਂ। ਪਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਆ। ਹਾਅ ਪੋਸਟਰ ਮੇਰੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ। ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਦੇਵੀ ਆਂ? ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਝੂਠਾ-ਝੂਠਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅੱਜ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਈ ਲਗਦਾ। ਐਨਾ ਝੂਠ ਤੂਫ਼ਾਨ। ਉਹ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ। ਮੈਂ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ...! ਤੌਬਾ! ਤੌਬਾ! ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਾਧਣੀ...ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਮੈਂ ਬਗੀਚੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠੀ ਹਾਂ। ਮੁੜ ਦੁਆਰ ਕੋਲ ਆ ਗਈ ਹਾਂ। ਪੋਸਟਰ ’ਤੇ ਨਿਗ੍ਹਾ ਗੱਡ ਲਈ ਹੈ। ਦੁਬਾਰਾ ਪੋਸਟਰ ਪੜ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹਾਂ।...ਇਹ ਕੀ? ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ। ਪੋਸਟਰ ਪਾੜਨ ਲੱਗ ਪਈ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਪੋਸਟਰ ਦੀਵਾਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਨ੍ਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪੋਸਟਰ ਪਾੜ ਸੁੱਟੇ ਨੇ। ਸਾਹੋ ਸਾਹ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬਹਿ ਗਈ ਹਾਂ।
-ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ, ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ

ਹਰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੂਚਨਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਜੁੜੋ

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤਿਆਗੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਤ


punjabi wrier manjit tyagi malerkotla how to be a winner
ਮਨਜੀਤ ਤਿਆਗੀ
“ਹਾਸ਼ਿਮ ਫਤਿਹ ਨਸੀਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਮਤ ਯਾਰ ਬਣਾਈ।”

ਪਿਆਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਓ,
ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਸਫ਼ਲ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ’ਚ ਚਰਬੀ ਬਾਲ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਆਰ. ਡੀ. ਐਕਸ. ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਸਫੋਟਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਸਦਕਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਖੇਤਰਫਲ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਉ। ਵਿਕਾਸ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੋਂ ਵੀ ਤੂਹਾਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੁਸੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖੋ।



ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮੰਤਵ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣੀ, ਬਹਿਣੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਕੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉਪਰੋਕਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ,  ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦਿਮਾਗ਼ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਤੀਜੀ ਅੱਖ (ਵਿਦਿਆ) ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ (ਕਲਾ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਗਿਆਨ) ਵੀ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰ, ਕੋਠੀ, ਕੈਸ਼ ਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਹੀ। ਅਫਸੋਸ ! ਅੱਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਅੰਧਰਾਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਓ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੋ। ਅੱਜ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰੋ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਨਾਅ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਲਕੀ ਕਸਰਤ ਕਰੋ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਆਹਾਰ ਲਉ, ਗੂੜੀ ਨੀਂਦ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣੋ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਰਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਅਧੂਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰ ਸਿੱਟ ਕੇ ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਰੋੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਤੀਜੇ ਸਾਰਥਿਕ ਨਹੀ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਹਿੰਮਤ ਹਾਰ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਸੁੱਟੋ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਿੱਗ ਕੇ ਹਰ ਵਾਰ ਉੱਠਣਾ ਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਭੇਤ ਹੈ। ਤਬਦੀਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀਂ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕੁਦਰਤ ਹਮੇਸਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਕੋਣ ਬਦਲਦਾ-ਬਦਲਦਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ, ਦਿਨ ਦਾ ਸਫਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ’ਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹੋ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਚੜ੍ਹੇਗਾ। ਬਸ ਲੋੜ ਹੈ ਧੀਰਜ ਦੀ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਬਣੇ ਰਹੋ ਤੇ ਡਟੇ ਰਹੋ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਪੱਤੇ ਝੜਦੇ ਹਨ ਦਰਖ਼ਤ ਨਹੀ ਡਿੱਗਦੇ।

ਹਵਾ ਕੇ ਸਾਥ ਭੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੈਂ ,
ਮਗਰ ਚਿਰਾਗ਼ ਤੋ ਹਰ ਹਾਲ ਮੇਂ ਜਲਾਨੇ ਹੈਂ।

ਅਸਫਲਤਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤਜਰਬਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਦਗੀ ’ਚ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਸੋਚ ਆਪਣਾ ਕੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆ ਘਾਟਾਂ ਜਾਂ ਕਮੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕਿ ਹੱਥ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
 
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਪੜ੍ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਸਕੋਗੇ। ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹੋ। ਲੀਕ ਤੋ ਹੱਟ ਕੇ ਪਰ ਊਸਾਰੂ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਔਖਿਆਈਆਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮਾਯੂਸ ਨਾ ਹੋਵੋ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇਗੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ 20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਚ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਪੀਕਿੰਗ ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ-ਡਿਵੈਲਪਮੰਟ ਦੀਆ ਕਲਾਸਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ’ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਕਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੀ.ਏ.,ਐਮ.ਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ, ਵਕੀਲਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ਼ਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਗਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੋ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤੋ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀ ਹੋ?
 
ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ, 
ਮਨਜੀਤ ਤਿਆਗੀ, ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ

ਲੇਖ । ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ । ਪਰਮਬੀਰ ਕੌਰ


ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਮੇਰੀ ਨੂੰਹ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਹੈ, ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮੰਮੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਕੱਲ੍ਹ ਤੇ ਬਈ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ!” ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ।
 
punjabi writer parambir kaur zindagi di sajh dajh punjabi prose book
ਪਰਮਬੀਰ ਕੌਰ
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਉਠਦੇ ਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮੁਬਾਰਕ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਆਖਦੇ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਮੁਬਾਰਕ!” ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਬੇਟੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਦੀ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ!” ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੀ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਮੰਮੀ!” ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ!” ਅੱਗੋਂ ਧੀ ਆਖਦੀ, “ਮੰਮੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਓ!” ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੂਹ 'ਤੇ ਖੇੜਾ ਲਿਆ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ!
 


ਸਾਰੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਉਂਜ ਵੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਪਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਨ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਰਾਹਨੁਮਾਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਬੰਦਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਜਿਊਣ-ਜਾਚ ਦਾ ਢੰਗ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੋਰ ਕੇ ਇਕ ਅਰਥਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉੱਸਰਈਏ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਹੈ ਇਹ ਇਕ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਨ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ; ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਉੱਤਮ ਜ਼ਰੀਆ!
 
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਭਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੇਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਵੀਰ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਭਾਬੀ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਵਰ੍ਹੇ ਇਸੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਕਾਬਿਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੇਰੇ ਚੇਤਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੇਰ ਵਿਚ ਕਈ ਅਭੁੱਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਰ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵੀਨਾ ਚੌਧਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਇਕ ਘਟਨਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਇਹ ਮੈਡਮ ਬਹੁਤ ਲਗਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਤੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।
 
ਸਾਡੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਪਰੀਖਿਆਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਡਮ ਸਾਡੇ ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕਰਕੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੇਪਰ ਵਿਖਾਏ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸੱਠ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ੱਤ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅੰਕ ਆਏ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੰਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵੀਨਾ ਮੈਡਮ, “ਮੈਂ ਇਕ ਮਿੰਟ ਆਈ,” ਆਖ ਕੇ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਅਧਿਆਪਕ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ‘ਪਿਤਾ ਜੀ’ ਆਖ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਏ। ‘ਪਿਤਾ ਜੀ’ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ ਤੇ ਸਾਡੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਆਕਰਣ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਬਿਆਨ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਡਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਸ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ੱਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅੰਕ ਆਏ ਹਨ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤਾਂ ਖਿੜ ਗਏ, “ਬੱਚੀਏ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਏ!” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੇਪਰ ਵੀ ਵੇਖਣ ਲਈ ਲਏ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ! ਉਹ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪਟਲ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਉਕਰਿਆ ਗਿਆ। ਵੈਸੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਵੀਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨੀਂਹ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
 
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵੀਨਾ ਚੌਧਰੀ ਉਂਜ ਤਾਂ ਦੁਰਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ੳਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੋਰੀਅਰ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਈ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ, “ਮੈਂ ਕਿੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਵਿਖਾਈ ਤੇ ਦਸਿਆ, ‘ਇਹ ਮੇਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਦੀ ਲਿੱਖੀ ਹੋਈ ਪੁਸਤਕ ਹੈ!’” ਪਿਛਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਹੀ ਹੋ ਗਈ! ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵੀਨਾ ਮੈਡਮ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਖਦੇ, “ਸੋਚਿਆ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਵਾਂ!” ਮੇਰੀਆਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਕੜੀ ਜੁੜ ਗਈ! ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ!
-ਪਰਮਬੀਰ ਕੌਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ

ਹਰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੂਚਨਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਜੁੜੋ

ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ । ਸਵਾਲ ਰੱਬ ਦਾ । ਲੀਲਾਧਰ ਜਗੂੜੀ

Written By Editor on Monday, September 8, 2014 | 16:19

hindi poet leeladhar jaghuri god ishwar rabb allah hindi punjabi poetry
ਲੀਲਾਧਰ ਜਗੂੜੀ
ਰੱਬਾ ਤੂੰ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਵਾਕ ਹੈਂ?
ਕੌਮਾ ਹੈ ਜਾਂ ਡੰਡੀ?
ਸੰਬੋਧਨ ਹੈਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਚਿੰਨ੍ਹ?
ਨਿਆਂ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਆਂਕਾਰ?
ਜਨਮ ਹੈਂ ਕਿ ਮੌਤ
ਜਾਂ ਤੂੰ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਨਿਰਾ ਸੰਭੋਗ ਹੈਂ

ਤੂੰ ਧਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਕਰਮ ਹੈਂ
ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਬਸ ਇਕ ਕਲਾ ਹੈਂ ਰੋਗ ਹੈਂ
ਰੱਬਾ ਤੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਜਿਹਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਤਰੇਲ ਜਿਹਾ
ਤੁਰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈਂ
ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ? ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਸਿੱਕੇ ਵਾਂਗ?

ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਤੂੰ ਖੜੈਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ
ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਚਾਰ ਹੱਥ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ
ਤੂੰ ਚਹੁੰਮੁਖੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਚਮੁਖੀ
(ਆਖ਼ਰ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ)

ਹੇ ਰੱਬਾ ਤੂੰ ਗਰਮੀ ਏ ਜਾਂ ਠੰਢ
ਹਨੇਰਾ ਏ ਜਾਂ ਚਾਨਣ?
ਅੰਨ ਏਂ ਜਾਂ ਗੋਹਾ ਏਂ?
ਰੱਬਾ ਤੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈਂ ਕਿ ਅਚੰਭਾ?

ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਤੱਕ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਏ ਜਾਂ ਨੱਕ ਨਾਲ?
ਕੰਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ੲੇਂ ਜਾਂ ਜਬਰ ਨਾਲ
ਅੱਖ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਨੇ ਰੰਗ
ਨੱਕ ਨਾਲ ਵਾਸ਼ਨਾ ਕੰਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਨੇ ਧੁਨੀਆਂ
ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੀ ਏ ਛੋਹ

ਹੇ ਰੱਬਾ ਤੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ?
ਹੇ ਰੱਬਾ ਤੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈਂ
ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋੜ ਹੈ


ਪੰਜਾਬੀਕਾਰ -ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ

ਕਵਿਤਾ । ਦਸਤਾਰ । ਸੁਖਪਾਲ

Written By Editor on Saturday, September 6, 2014 | 13:12

punjabi sikh turban punjabi poetry sukhpal
ਦਸਤਾਰ
ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕੋ ਬਚਨ ਮੰਗਿਆ --
' ਸਿਰ ਸਦਾ ਦਸਤਾਰ ਰੱਖੀਂ '

ਮੈਂ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ
ਗਲੀ ਕੂਚੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰ
ਦੇਸ ਬਦੇਸ ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ

ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ
ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਖੇ
ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਣ
ਤੇ ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼
ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਸਤਾਰ ਲਈ ਕੀਤਾ

ਦਸਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ
ਨਸਲੀ ਮੁੰਡਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਥੁੱਕਦਾ ਹੈ
' ਓਏ ਬਿਨ ਲਾਦਨ !'

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਗੋਰਾ ਸਾਥੀ
ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਕੇ ਡਰਦਿਆਂ ਡਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ
ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ?

ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਝਿਜਕਦਾ ਹਾਂ
ਮੰਦਾ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜਨ ਤੋਂ
ਡਰਦਾ ਹਾਂ
ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮੈਲ਼ੀ ਹੋਈ ਦਸਤਾਰ
ਸਭਨਾਂ ਸਿਰੀਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ

ਓਪਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਈ ਸੱਤ ਪਰਾਇਆ
ਦਸਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ
ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਓਪਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ
ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਦਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਕਾਰ ਦਾ ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਇਹ ਦਸਤਾਰ
ਕਿਸੇ ਥਾਉਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ
ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ
ਕਿਸੇ ਥਾਉਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ
ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੈ

ਦਸਤਾਰ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਣ ਵਾਲਾ
ਇਸ ਹੱਕ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ--
' ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਜੀਅ ਸਕੇ '
ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੋਸਦਾ ਹੈ
ਉਹ ਦਸਤਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ?

ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵੇਲੇ
ਮੈਂ ਦਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਲਾਹੁੰਦਾ
ਆਖਦਾ ਹਾਂ --
ਤੁਹਾਡੇ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਆਦਰ
ਆਪਣੀ ਰਹੁ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਰਾਂਗਾ

ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਆਉਂਦੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ
ਸਿਰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ
ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ-- ਉਸਦੀ ਰਹੁ ਰੀਤ
ਸਿਰ ਨੰਗਾ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਦੇਣ ਦੀ ਹੈ
ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕੀਮਤ
ਜਿਸਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਇਹ ਦਸਤਾਰ ਹੈ
ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਯਾਦ ਰਖਦਾ ਹਾਂ

ਦਸਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਨੰਨ੍ਹਾ ਬੱਚਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ
ਤੂੰ ਅਲਾਦੀਨ ਵਾਲਾ ਜਿੰਨ ਹੈਂ ?
ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ
ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ
ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ?
ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੱਪੜਾ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰਖਦਾ ਹੈਂ
ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ?

ਸ਼ਾਮੀਂ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਰਤ ਕੇ
ਮੈਂ ਥੱਕੇ ਟੁੱਟੇ ਸਿਰ ਤੋਂ
ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਬੋਝ
ਲਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ

ਪਿਤਾ ਸਿਰ ਤੋਂ ਦਸਤਾਰ ਦੀ
ਇੱਕ ਇੱਕ ਤਹਿ ਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਛੁਹਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਫਿਰ ਸੁਖਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਹਰ ਸਵੇਰ ਦਸਤਾਰ
ਇਉਂ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਹੋਵੇ

-ਸੁਖਪਾਲ

ਕਹਾਣੀ । ਜਿੱਤ । ਜਿੰਦਰ

Written By Editor on Wednesday, August 27, 2014 | 17:05

punjabi short story writer jinder american army in iraq
ਜਿੰਦਰ
ਨੀਂਦ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ’ਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਸਲਨ :
ਔਰਤ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ?
ਕੀ ਉਹ ਪਾਗਲ ਸੀ?
ਕੀ ਉਸ ਮੌਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ?
ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ’ਤੇ ਐਨੀ ਚਿੰਤੁਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਹੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ?
ਕੀ ਕਾਰ ’ਚ ਮਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚ ਉਸ ਦਾ ਖਾਵੰਦ ਵੀ ਸੀ?
ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ?
ਉਹ ਕਿਥੋਂ ਆਈ ਸੀ?
ਉਹ ਕਿਥੇ ਚਲੀ ਸੀ?
ਉਹ ਕਿਨ•ਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ?
ਉਹ ਕਾਰ ’ਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ?
ਕੀ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?
ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਮਰਣਾ ਸੀ?
ਮੈਂ ਪੌਣੀ ਕੁ ਬੋਤਲ ਪੀ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਮੈਂ ਬੇਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੁਰਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਮੋਬਾਇਲ ’ਤੇ ਬਲਿੳੂ ਫ਼ਿਲਮ ਲਾਈ ਸੀ। ਪੰਜ ਕੁ ਮਿੰਟ ਦੇਖਣ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਗੀਤ ਲਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਮਨ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਕ ਬਿੰਦੂ ’ਤੇ ਅਟਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਭਟਕਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਾ ਇਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ‘ਸ਼ੂਟ ਆਊਟ’ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਐਨਾ ਕੁ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ‘ਹੁਕਮ’ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ‘ਉਬੇਅ’ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਸੋਚਣ’ ਤੇ ‘ਭਾਵੁਕ’ ਹੋਣ ਦਾ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਧਰ ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੰਨ ਹੋਰ ਚੌਕਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦਿਮਾਗ ਹੋਰ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਆਵੇਗਾ। ਕਿਹੜਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਵੇਗਾ।
ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਫਿਜ਼ਾ ’ਚ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰਾ ਦਮ ਘੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਮੁੜ ਫੇਰ ਬੈੱਡ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਡਿਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਵੀ ਮੌਤ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਵੀ ਮੌਤ ਸੀ। ਸੰਨਾਟਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਪਾਸੇਉਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੈਕਿਟ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ’ਚ ਰੱਖੀ ‘ਗੀਤਾ’ ’ਚੋਂ ਮੌਤ ਦੇ ਅਰਥ ਲੱਭਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਲੋਕ ਨੰ: 28 ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ- ‘‘ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸਨ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ?’’
ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਮਾਈਕਲ ਜਾਂ ਨੈਸ਼ ਨੇ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ’ਚ ‘ਸ਼ੱਕੀ ਬੰਦਾ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ।



ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਤਲ ’ਚ ਬਚੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਗਿਲਾਸ ਭਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਕੋ ਸਾਹੇ ਹੀ ਪੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਥੋਂ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ  ਦੀ ਕੋਈ ਕੰਨੀ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ‘ਗੀਤਾ’ ’ਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਆਏ ਸਨ : ‘ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਯੋਧੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।’ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ  ਇੰਡੀਆ ’ਚ ਬੈਠੀ ਮੰਮੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਟਕੋਰੇ ਭਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਸੀ, ‘‘ਹਰਮਿੰਦਰ, ਸਾਨੂੰ ਨ੍ਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਤੇਰੀ ਆਹ ਮਰਜਾਣੀ ਨੌਕਰੀ। ਅਸੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਕੀ ਲੈਣਾ। ਤੂੰ ਘਰ ਆ ਜਾ। ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਖਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਸੁੱਖ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤਾਂ ਸੌਵਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨ੍ਹੀਂ ਸੁਣਨੀ। ਸਾਡੇ ਧਰਮ ’ਚ ਗਾਂ ਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਣਾ ਘੋਰ ਪਾਪ ਹੁੰਦਾ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰੇ-ਇਹਦੂੰ ਤਾਂ ਰੱਬ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨ੍ਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।...ਐਦਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲੋਂ ਹਾਰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਆ......।’’ ਦੂਜਾ ਖਿਆਲ ਮੇਰੀ ਗੋਰੀ ਗਰਲ-ਫਰਿੰਡ ਮੈਰੀ ਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ’ਚ ਕਹਿਣਾ ਸੀ, ‘‘ਹੈਰੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਕਹਿ ਚੁੱਕੀ ਆਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੂੰ ਮਾਰ। ਤੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਹੁਣ ਅਮੈਰਕਿਨ ਆਂ। ਤੂੰ ਅਮੈਰਕਿਨ ਆਰਮੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸੋਲੀਜ਼ਰ ਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਤੈਨੂੰ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦਿੰਦੀ ਆ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚ।’’ ਹੁਣ ਸੁਆਲ ਜਿੱਤ ਤੇ ਹਾਰ ਦਾ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਸ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ? ਕਿਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਸੀ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਘੜੀ ’ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਡੇਢ ਵੱਜਿਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਘੂਕ-ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇਂਗਾ ਆਪਣੀ ਬੀਵੀ ਨਾਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਠਾਲਦਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਔਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਫ਼ੋਨ ਵੀ ਨਾ ਚੁੱਕਦਾ।



ਮੈਂ ਕੰਧ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਤੈਨੂੰ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਨੰਬਰ ਤਿੰਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਸੜਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਕਾਫੀ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੈਕਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸੇ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਇਸ ਤੋਂ ਮੀਲ ਕੁ ਦੂਰ ਹੈ। ਉਸ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ’ਤੋਂ ਲੰਘ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਫੇਰ ਚੈਕਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਾਲੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟਾਂ ’ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਈ ਟਰੈਫਿਕ ਦੀ ਚੈਕਿੰਗ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਰਹਿ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੇ ਵਾਲੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰੀਕ ਛਾਲਣੀ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਇੰਚਾਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡੇ ’ਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮਾਈਕਲ ਪੱਚੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਉਨੀਂ ਤੋਂ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਆਰਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੌਂਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ। ਹਰੇਕ ਜਣਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀਵੱਸ ਆਰਮੀ ’ਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਲਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਜਰਵ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘ਰਿਜਰਵ’ ਉਹ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵੇਲੇ ਆਰਮੀ ’ਚ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ’ਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ‘ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਇਰਾਕੀ ਫਰੀਡਮ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੇਰੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੰਡੀਆ ਰਹਿੰਦੇ ਫੈਮਲੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਬੁਲਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਰਮੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਰਾਕ ’ਚ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ‘ਨਾਰਫੋਕ ਅਲਟੌਸ’ ਆਰਮੀ ਬੇਸ ’ਚ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਉਨੀ ਕੁ ਮੈਨੂੰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਲਟੌਸ ਏਅਰਫੋਰਸ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਚੜਾ ਕੇ ਇਥੇ ਲਿਆ ਉਤਾਰਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਰਾਕ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਬਾਰੇ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਪਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੋਂ ਲੱਭੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਸਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਬੈਂਕਾਂ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਤਬਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਗਦਾਦ ਲਿਆ ਉਤਾਰਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਾਹ ਸਮਿਆਂ-ਤੂੰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਦਿਖਾਉਣੀ ਸੀ। ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਣਾ ਕਿ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ’ਚ ਮਾਸਟਰ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ-ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਇਰਾਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦਾ ਬਾਪ ਈਰਾਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਇਕ ਔਰਤ ਤਵੀ ’ਤੇ ਰੋਟੀਆਂ ਪੱਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਬੜੀ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਨ ’ਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਡਰ ਤਾਂ ਕਮਰੇ ’ਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਮ ਇਰਾਕੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਟਰੱਕ/ਕਾਰ ਰੁਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬੱਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਗਲਤ ਫਹਿਮੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਤਾੜ ਤਾੜ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸ ਰਸਤੇ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦਾ ਵਾਹ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੀ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਗੈਰੀ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਬਰਲਿਨ ਤੋਂ ਜਸਵੰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਸੀਰੀਆਹ ਦੀ ਇਕ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਹੋਣਾ ਥਾਮੀਰ ਜੇਹਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਉਸ ਇਹ ਡਾਇਰੀ ਇੰਟਰਨੈਟ ’ਤੇ ਚਾੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ : ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਕੁ ਵਜੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਲੀ ਸਹੇਲੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ’ਚ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਪਾਸਿਉਂ ਗੋਲੀ ਆਈ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਚ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਐਨੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮੈਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਗੁਆਈ ਸੀ। ਕਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੀ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢ ’ਚ ਇਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਰੌਲੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਗਲੀ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ’ਚ ਪੈਂਦੇ ਮਕਾਨ ’ਚੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜੇ ਸਨ। ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕੀ ਇਥੋਂ ਦਾ ਹਰੇਕ ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ ਫਿਦਾਇਨ ਹੈ?
ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਕੁ ਵਜੇ ਸਨ। ਸੜਕ ’ਤੇ ਟਰੈਫਿਕ ਘਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਯਾਨੀਕਿ ਗੋਰਾ ਮਾਈਕਲ, ਕਾਲਾ ਨੈਸ਼ ਤੇ ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਆਰਾਮ ’ਚ ਹੋ ਕੇ ਖੜ ਗਏ। ਸ਼ੀਤ ਲਹਿਰ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਰੇਡਿਉ ’ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਸੀ, ‘‘ਏ ਸਸਪੈਕਟ ਇਸਕੇਪਡ ਦਾ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਨੰਬਰ ਵਨ।’’
ਸਾਡੇ ਕੰਨ ਖੜ ਗਏ ਸੀ। ਫੇਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੈਸਿਜ ਸੁਣਨ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਸਸਪੈਕਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਚ ਖੜ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ ਸੀ।
‘‘ਸਸਪੈਕਟ ਇਕ ਔਰਤ ਆ ਜਿਹਨੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਆ।’’
ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇਰਾਕੀ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਬੰਬ ਬੰਨ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਲ ਪੁਲਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਡਾਇਆ ਸੀ।
ਪਹਿਲੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਵੱਲੋਂ ਹੈੱਡ ਆਫਿਸ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ: ‘‘ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕ ਕਾਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ ਕੁ ਜਣੇ ਬੈਠੇ ਸੀ। ਕਾਰ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਰ ਹੌਲੀ ਤਾਂ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਤੋਂ ਸੌ ਫੁੱਟ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਈ। ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਢ ਕੱਢ ਕੇ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਕਾਰ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੱਥ ਖੜੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨਿਆਂ। ਫੇਰ ਕਾਰ ਸਟਾਰਟ ਹੋਈ ਤੇ ਹਿਚਕੌਲੇ ਜਿਹੇ ਖਾਂਦੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ। ਇੰਚਾਰਜ ਨੂੰ ਇਸ ’ਚ ਆਤਮਘਾਤੀ ਦਸਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ।  ਉਸਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਾਰ ’ਚ ਬੈਠੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਪਰ.............। ਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਔਰਤ ਦੌੜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੱਕ ਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਬੰਬ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ।’’
ਅਸੀਂ ਖੌਫ਼ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਔਰਤ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਹੀ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਸੱਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਗੜਬੜੀ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਇੱਕ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਚੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਸੀ। ਰੇਡਿਉ ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ ਸੀ: ‘‘ਸਸਪੈਕਟਡ ਔਰਤ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਨੰਬਰ ਦੋ ਕਰਾਸ ਕਰ ਗਈ ਆ। ਉਹ ਮੇਨ ਸੜਕ ਛੱਡ ਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਈ ਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਆ।’’
ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਟਰਾਈਗਰ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਗੀਆਂ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਨੰਬਰ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਵਾਲੇ ਉਡਾ ਦੇਣਗੇ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਥੋਂ ਵੀ ਲੰਘ ਆਈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅਸੀਂ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ’ਚ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ’ਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਉਸ ਔਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਝਲਕ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਰੇਡਿਉ ’ਤੇ ਅਨਾਊਂਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ: ‘‘ਸਸਪੈਕਟਰ ਸੂਈਸਾਈਡਲ ਔਰਤ ਨੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਸਪਲੋਸਿਵ ਡਿਵਾਈਸ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਘੁੱਟਕੇ ਫੜੀ ਹੋਈ ਆ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਰਹੀ ਆ। ਸਾਰੇ ਕੇਅਰਫੁਲ ਰਹਿਣ।’’
ਅਸੀਂ ਅਟੈਨਸ਼ਨ ਹੋ ਕੇ ਖੜ ਗਏ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਡੀ ਪੋਸਟ ਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਘੁਸਮੁਮੇ ’ਚ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰ ਕੁ ਸੌ ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਕਾਲੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਸੀ ਜੋ ਕਿ ਝਾੜੀਆਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੜਕ ’ਤੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਸੜਕ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਰੇਡਿਉ ’ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
‘‘ਅਟੈਨਸ਼ਨ! ਸ਼ੀ ਇਜ਼ ਮੂਵਿੰਗ ਟੂਵਰਡਜ਼ ਅਸ।’’ ਮਾਈਕਲ ਨੇ ਚੀਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਨੈਸ਼ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ’ਤੇ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਈ ਸੀ। ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਥਾਈਂ ਹੀ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦੀ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਸੀ ਸੀ। ਉਹ ਖੜ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਈ-ਤੇਈ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕੱਦ ਦੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਫੜੀ ਹੋਈ ਪੋਟਲੀ ਜਿਹੀ ਘੁੱਟ ਕੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉਹ ਫੇਰ ਤੁਰ ਪਈ ਸੀ। ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਤਾਂਹ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਸੀ ਉਦੋਂ ਉਹ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੌ ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਪੈਰ ਜਿਹੇ ਮਲਦੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ ਗਈ ਸੀ।
‘‘ਮੈਨੂੰ ਪੋਟਲੀ ’ਚ ਬੰਬ ਨ੍ਹੀਂ, ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਲੱਗਦਾ,’’ ਮੈਂ, ਮੇਰੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਮਾਈਕਲ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
‘‘ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਨਾ?’’
‘‘ਮੈਨੂੰ ਪੋਟਲੀ ’ਚੋਂ ਕੁਸ਼ ਹਿਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ।’’ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
‘‘ਨੈਸ਼, ਤੂੰ ਹੈਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਆ। ਕੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਆ?’’
‘‘ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਉਰ ਨ੍ਹੀਂ ਆਂ।’’
‘‘ਸ਼ਿਉਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ ਆਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਐਦਾਂ ਲੱਗਦਾ.......।’’ ਮੈਂ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
ਮਾਈਕਲ ਤੇ ਨੈਸ਼ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ਔਰਤ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਸਨ। ਉਂਗਲਾਂ ਟਰਾਈਗਰ ’ਤੇ ਟਿੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੰਨ ਅਗਲੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ।
‘‘ਉਹ ਸਾਡੀ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਸੌ ਫੁੱਟ ਦੂਰੀ ਤੇ ਆ ਕੇ ਖੜ ਗਈ ਆ।’’ ਸਾਡੇ ਰੇਡਿਉ ਅਪਰੇਟਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇੰਚਾਰਜ ਦਾ ਮੈਸਿਜ਼ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।
‘‘ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਜੇ ਉਹ ਅਗਾਂਹ ਵਧੀ ਤਾਂ ਸ਼ੂਟ ਕਰ ਦਿਉ।’’
‘‘ਓਕੇ।’’
ਕੁਝ ਚਿਰ ਰੇਡਿਉ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਜਾ ਟਿਕੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚਿੰਤਾ ਅਵੱਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਹਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਕ ਔਰਤ ’ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਬੇਵਕੂਫ ਗੋਲੀ ਚਲਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਨੈਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਦੇਖ ਇਹ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਪੀਲਾ ਜਿਹਾ ਆ। ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕੁਸ਼ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।’’ ਨੈਸ਼ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ‘‘ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਿਦਾਂ ਪਤਾ?’’ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ/ਭਾਬੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ ਹਨ। ਨੈਸ਼ ਨੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਮਾਈਕਲ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਫਿਦਾਇਨ ਨਾਲ ਹੋਣਾ। ਮੈਂ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਹਿਨਾ-ਇਹਦੇ ਕੋਲ ਟਾਈਮ ਬੰਬ ਆ। ਜੇ ਇਹ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਖੜੇ ਕਰਕੇ ਥਾਈਂ ਖੜ ਜਾਂਦੀ। ਕਾਫੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਆ। ਪਰ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਪੈ ਗਈ ਕਮਲੀ। ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਢਿੱਲੇ ਨ੍ਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਮਾੜੀ ਜਿੰਨੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਵੀ ਸਾਡੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਆ....।’’
ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਮਰਦੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨੇੜਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
‘‘ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਖੜੇ ਕਰ ਲੈ।....ਜਿਥੇ ਹੈਂ ਤੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਬੈਹਜਾ।’’ ਸਾਡੇ ਇੰਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੇ ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ’ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਲਾਈ ਹੋਈ ਪੋਟਲੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਖਿਸਕਾਇਆ ਸੀ।
‘‘ਹੁਣ ਕੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਆ?’’ ਹੈੱਡ ਕੁਆਰਟਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
‘‘ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਹੀ। ਇਕੋ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਖੜੀ ਆ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਆ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਟਾਈਮ ਬੰਬ ਆ। ਉਸੇ ਦੇ ਫਟਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਆ।’’
‘‘ਠੀਕ ਆ, ਦੋ ਵਾਰਨਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੂਟ ਕਰ ਦਿਉ।’’
‘‘ਓਕੇ।’’
ਫੇਰ ਇੰਚਾਰਜ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਾਰਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇੰਚਾਰਜ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸ਼ੂਟ ਲਫਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਰਾਈਫਲ ’ਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਨਿਕਲੀ ਸੀ। ਅੱਖ ਦੇ ਝਮਕਣ ’ਚ ਹੀ ਉਹ ਔਰਤ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਸੜਕ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਡ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਜਿਉਂ ਦੇ ਤਿਉਂ ਢਿੱਡ ਦੁਆਲੇ ਪਏ ਸਨ। ਮਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਲਾਈ ਪੋਟਲੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਇੰਚਾਰਜ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਖਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤ ਦੇ ਢਿੱਡ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਬੰਬ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਫਟ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਦੇਣੇ ਪੋਸਟ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛਾਂਹ ਹੱਟ ਗਏ ਸੀ। ਫੇਰ ਬੰਬ ਨਿਕਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਆਈ ਸੀ। ਦਸ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤ ਦਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਸਿੱਧਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਇਆ ਸੀ। ਪੋਟਲੀ ਦੁਆਲਿਉਂ ਕੱਪੜਾ ਲਾਹਿਆ ਸੀ।
ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਡੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਉਥੇ ਬੰਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਪੁੱਤ ਸੀ।
-ਜਿੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ

ਹਰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੂਚਨਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਜੁੜੋ

ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ । ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ

Written By Editor on Saturday, August 23, 2014 | 12:06

ਲੇਖਕ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਇਜਾਦ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਗੰਮੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਵਿਚ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਹਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਰਿਗਵੇਦ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਬਾਨੀ ਹੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਮਿਲਿਆ।

ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਨੇ ਲੇਖਕ/ਸਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਸੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ, ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਜਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਚਿਰੀ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁੱਟਣ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਠੁੰਮਣਾ ਬਣਦਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਤੇ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਹ ਸਮਾ
punjabi writer dr karamjit singh progressive movement
ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਜਿਕ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਕਸਾਉਂਦਾ। ਉਪਰਲੇ ਵਰਗ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਬੌਧਿਕ ਘੁਣਤਰਾਂ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਤਾਕ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਵਰਗ ਉਸਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਗਵਾਦ, ਕਿਸਮਤਵਾਦ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੜਦੇ ਰਹੇ।

ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੇਖਕ ਸਾਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਰਗੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਹੀ ਸਿਖਾਇਆ। ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਿਰਜਣਾ, ਹੇਠਲੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਵਰਗ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਨਾ, ਔਰਤ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਇਸੇ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ।

ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿੰਨੇ ਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਰੂਪਵਾਦ, ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ, ਨਵੀਂ ਅਮੇਰਿਕਨ ਆਲੋਚਨਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੇ ਅਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲ ਪ੍ਰਗਟਾਅ-ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਤੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਰਥ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਜੋਕੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਤਰਕ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਖੰਡਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੈਵੀ ਜੀਵ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਗੰਮੀ ਵਾਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਨੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਇਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਕਵੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਕੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਝ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਦੁੱਧ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਹੱਸਵਾਦੀ/ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸਹਿਜ ਹੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ। ਇਕ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਟੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਨਿਗੂਣਾ ਲੂਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਰੀਦ ਗਿਆਰਵੀਂ/ਬਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪਾੜੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਇਸ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਇਕ ਧਿਰ ਨਾਲ ਖੜਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ‘ਨੀਚੀ ਹੂੰ ਅਤਿ ਨੀਚ’ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ‘ਵਡਿਆਂ ਸਿਉਂ ਕਿਆ ਰੀਸ’ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਲਿਤ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਹੱਥ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਦੂਰਬੀਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਜੇਮੇਸਨ ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹਰ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤਿ ਦਾ ਨਿੱਜਵਾਦ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਅਲਾਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦ ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ਲੇਖਕ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਪਛੜ ਜਾਏਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਸਮਝ ਨਾ ਆਉਣਾ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖੜੋਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਧੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਗੈਰ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਅਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇੰਟਰਨੈਟ ’ਤੇ ਵਟਸਐਪ ’ਤੇ, ਫੇਸਬੁੱਕ ’ਤੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਪੱਕਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੁੱਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ‘ਸੈਕਸ’ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਬੁਣਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲਤੀਫਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਤਰ ਆਰਥਿਕ, ਬੌਧਿਕ, ਭਾਵੁਕ, ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਭਾਵ ਸਮੁੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਧਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਜੋਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਤਹੀ ਵਧੇਰੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਈ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਰਥਿਕ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਲੇਖਕ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਬਹਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਮੂਹਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਲੇਖਕ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਹੋਇਆ ਰਹੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਣ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੀ ਬੜਾ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਵਰਗਗਤ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਵੀ ਜੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਹੀਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਰੋਬੋ ਬਣਾ ਕੇ ਹਿੰਊਮੈਨੀਟੀਜ਼ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਡੂੰਘੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿਚ ਦੋ ਵਰਗ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਪਵਰਗ ਇੰਨੇ ਵਧੇਰੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਉਪਵਰਗ ਦੇ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਸਾਹਿਤਕ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਹੋਰ ਵੀ ਟੇਢੇ ਮੇਢੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਿਆਣੇ ਲਿਖਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਈ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਪਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੜ ਲਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਟੀ.ਵੀ. ’ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਤਲਿਸਮੀ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਇਲਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਲਤੀਫ਼ੇ ਹੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਸਮਝ ਬਣਾਉਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਮੁਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਇਕ ਚੈਲੰਜ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜਟਿਲ ਤੇ ਚੈਲੰਜਿੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਪੂਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ, ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਤਾਂ ਹੋਣੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਨਕਾਰਵਾਦ’ ਜਾਂ ਸਿਨੀਸਿਜ਼ਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਵੀ ਵਿਗਾੜੇ ਹਨ। ਰੁਮਾਂਸ, ਐਕਸ਼ਨ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੇਧ ਤਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾਵਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਸਾਸ਼ਤਰ ਉਪਰ ਵੀ ਮੁੜ ਨਜ਼ਰ ਸਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਬਣਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।


-ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਬਾਪੂ । ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਸੰਘੇੜਾ

Written By Editor on Tuesday, June 24, 2014 | 14:54

Punjabi Story | Bapu | Bhola Singh Sanghera punjabi old man
Punjabi Story | Bapu | Bhola Singh Sanghera
ਮੇਰੇ ਲਈ ਫਿਰ ਬੇਗਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਪਿੰਡ।
ਬੇਗਾਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਸੀ - ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਜੰਮਣ ਭੋਇੰ - ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਉੱਥੇ ਬੀਤਿਆ ਸੀ.... - ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ ਉੱਥੇ ਟੱਪਿਆ ਸਾਂ।
ਅਜਬ ਦਸਤੂਰ ਹੈ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦਾ।
ਜਦ ਉਸ ਪਿੰਡ ’ਚ ਦੀ ਲੰਘਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਉਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਆਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲੇ ਹੈ।
ਹੋਵੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ? ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਪੰਜ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਦੀ ਵਾਟ ਜੋ ਵਗਲਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ।
ਮੇਰਾ ਸਕੂਲ ਤਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸੀ। ਨਾ ਵਿੰਗ ਨਾ ਵਲ। ਸਿੱਧੀ ਪੱਕੀ ਸੜਕ।
ਸਿੱਧੀ ਸੜਕ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚਦੀ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਾਟ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਲਗਪਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ - ਨਾ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ - ਨਾ ਕੋਈ ਪਲਾਟ - ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਧੰਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ - ਨਾ ਹੀ ਇੱਧਰ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਵਜਾਹ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸਨ ਹੁਣ ਜਦ ਓਧਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆ ਦਾ ਤੋੜਾ ਨਹੀਂ।
ਵਾਧੂ ਦੀ ਵਾਟ - ਵਾਧੂ ਦਾ ਸਮਾਂ - ਤੇ ਵਾਧੂ ਦੇ ਤੇਲ ਖਰਚ ਵਾਲਾ 'ਰਾਜ਼' ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਭੇਤ ਮੈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾਅ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸੱਚ ਜਾਣੋ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਉਂਜ ਵੀ ਇਸ ਭੇਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ ਜੇ ਦੱਸ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਉਡਾ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਭੇਤ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਸ਼ਰੀਕੇ ਤੇ 'ਉਸ ਬਜੁਰਗ' ਕੋਲ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣੀ ਸੀ.... ਤੇ ਕਈਆਂ ਮੈਨੂੰ ਝੱਲਾ ਵੀ ਆਖਣਾ ਸੀ।
ਇਸ 'ਰਾਜ਼' ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਸੀ।
ਓਦੋਂ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੋਨ ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਖੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਲਾਏ ਸਾਰੇ ਲੱਖਣ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਕਿਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਸੋਹਣਿਆ ਆ ਜਾ...... ਆੜੀਆ ਦਸ ਮਿੰਟ ਲਾ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ......"
ਉਸਨੇ ਕਦੇ 'ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ' ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ' ਹੀ ਆਖਦਾ।
ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਖਾਸਾ ਦੂਰ ਸਾਂ। ਜ਼ੋਰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਅੱਧੇ ਪੌਣੇ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਸਮਰੱਥਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ,"ਐਡਾ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਸੀ....?"
"ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਰਗਾ ਜ਼ਰੂਰੀ.... ਨਹੀਂਓ ਲੱਭਣੇ ਲਾਲ ਗਵਾਚੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾ ਫਰੋਲ ਜੋਗੀਆ...."
ਰਾਮ ਲਾਲ ਦਾ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਢੰਗ ਸੀ - ਸਦਾ ਹੰਸੂ-ਹੰਸੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ - ਟਹਿਕਦੇ ਗੁਲਾਬ ਵਰਗਾ - ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ’ਚ ਅਖਾਣਾਂ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਰਤ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਈ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਬੂਲ ਲਿਆ ਸੀ।
ਫਿਰ ਉਹ ਇਕ ਆਸ ਜਿਹੀ ’ਚ ਬੋਲਿਆ ਸੀ," ਬਸ ਆਏਂ ਸਮਝ ਲੈ ਸੋਹਣਿਆਂ ਬਈ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਤੋਹਫਾ ਦੇਣਾ ਸੀ..... ਇਕ ਸਰਪਰਾਈਜ਼........। ਚੱਲੋ ਰੱਬ ਸੁੱਖ ਰੱਖੇ.... ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਫੇਰ ਸਿਆ.... ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਲੜ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈ..... ਜਦੋਂ ਫੇਰ ਕਦੇ ਬੁਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਐ .... ਬਈ ਪੈਰ ਜੁੱਤੀ ਨਾ ਪਾਵਾਂ ਸੱਦੀ ਹੋਈ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ"
ਪਰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ ਸਰਪਰਾਈਜ਼ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਸਰਪਰਾਈਜ਼ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ’ਚ ਹੀ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਭੇਤੀ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਰਾਮ ਲਾਲ ਇਹੋ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਰਪਰਾਈਜ਼ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੱਬੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।
punjabi story writer bhola singh sanghera
ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਸੰਘੇੜਾ

ਇਸੇ ਸਰਪਰਾਈਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ’ਚ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੀ ਹੀ ਉਡੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਫੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਖੜਕਦੀ, ਮੈਂ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਸਕਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ।
ਤੇ.... ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੰਬਣੀ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਲ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀ ਹੀ ਸੀ।
"ਹੁਕਮ ਓ.... ਹਾਣੀਆ?" ਮੈਂ ਫੋਨ ਔਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਹੁਕਮ ਕੋਈ ਨੀ....... ਹੁਕਮ ਓਸ ਮਾਲਕ ਦਾ....... ਬੱਸ ਗੋਲ਼ੀ ਵਾਂਗ ਆਜਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਹਿੱਕ ’ਚ ਵੱਜ"
ਰਾਮ ਲਾਲ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਨ ਨੂੰ ਇਕ ਅੱਚਵੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਅੱਚਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਹਲ ਜਿਹੀ ’ਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਂਝ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਗਰਾਈਂ ਵੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੀ. ਏ. ਤੱਕ ’ਕੱਠੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ ਸਾਂ।
ਪਿੰਡ ’ਚ ਉਸਦੇ ਬਾਪ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਬੜੀ ਚੜ੍ਹਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢ ’ਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਸਾਡੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ਰਗਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਨੇੜਤਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਬਾਪ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਨਿਪਟਾ ਕੇ ਜਦ ਵੀ ਵਿਹਲ ਮਿਲਦੀ ਅਕਸਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਜਾ ਬਹਿੰਦਾ। ਉਸਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੁਕਾਨ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਲੈਕੇ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗੱਲਾਂ ’ਚ ਮਸਰੂਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਤਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਬਾਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ।
ਇਕ ਦਿਨ ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਸੀ,"ਕਾਕਾ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਾ ਹੀ ਹੀਰਾ ਐ..... ਆਏਂ ਸਮਝ ਲੈ ਬਈ ਐਨੇ ਬੰਦਿਆਂ ਚੋਂ ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਚੋਣ ਐ...... ਜੇ ਹੀਰਾ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਨੂੰ ਵੱਟ-ਡੌਲੇ ਪਿੱਛੇ ਝਗੜ ਕੇ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਹੁੰਦਾ.... ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਅੜਬ ਸੀ.... ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੱਲਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੜ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਨੇ.....ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਥੁੱਕਣਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰਨਾ"
ਤੇ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਹੀਰਾ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਸਵੀਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਹਟਾਕੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ’ਚ ਪਾਉਂਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਨੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਬਾਪ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, "ਕਮਲ਼ਾ ਹੋ ਗਿਐਂ ਸੱਜਣ ਸਿਆਂ....ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਉਂਮਰ ਘੱਟਾ ਢੋਂਦਾ ਰਿਹੈਂ....ਜੁਆਕ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲੇਖੇ ਲੱਗ ਲੈਣ ਦੇ... ਤੈਨੂੰ ਕੰਮ ਲਈ ਬੰਦੇ ਲੋੜ ਹੈ ਤੂੰ ਰੱਖ ਲੈ ਜਿੰਨੇ ਰੱਖਣੇ ਐਂ.....ਖਰਚਾ ਮੈਂ ਦਿਉਂ ਤੂੰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਨਾ ਵਾਪਿਸ ਕਰੀਂ ਮੇਰੇ ਪੈਸੇ....।"
ਬੀ. ਏ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਲਗਪਗ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੱਧਰ ਸਾਡੀ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਬੀ. ਐੱਡ. ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸਾਂ।
ਪਤਾ ਨਹੀ ਦੋਵਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾਂ ਸੀ ਜਾਂ ਸਬੱਬ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ’ਚ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂਬਰੀ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਮੈਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਮਸਲੇ ਸੁਲਝਾਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ/ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਸਮਝਾਉਣ/ਬੁਝਾਉਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਮੱਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਫਿਰ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬੋ ਹਵਾ ’ਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਘੁਲਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਭੱਜਿਆ-ਭੱਜਿਆ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ।
ਆਖਰ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵਾਅ.... ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਉਹਲਾ ਸੱਜਣ ਸਿਆਂ....ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਹੁਣ ਕੀ ਫਾਇਦਾ"
ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਾਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਚਾਬੀ ਫੜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ ਸੀ,"ਸੱਜਣ ਸਿਆਂ, ਮੈਂ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤਾਂ ਨੀ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦਿੰਦਾ...... ਜੇ ਮਰ ਮੁੱਕ ਗਏ.... ਫਿਰ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ"
ਬਾਪੂ ਮਿੱਤਰ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਕਸਕ ਦੀ ਧੜਕਣ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਈ।
ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਹੀ ਭੁਲੇਖੇ ਪੈਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਖੇਤੋਂ ਆਮ ਵਾਂਗ ਘਰ ਆਇਆ। ਨਹਾ ਕੇ ਧੋਤੇ ਸਮਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ। ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਤੇ ਬਗੈਰ ਕੁੱਝ ਦੱਸੇ ਹੀ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਬਿਟਰ-ਬਿਟਰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੇ ਓ?' ਪੁੱਛਣਾ ਬਦਸ਼ਗਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਣੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੀ ਰਹੇ। ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ ਬਾਪ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅਜੇ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਘਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪੱਗ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਹ ਮੰਜੀ ’ਚ ਬਿਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਖੜਿਆ। ਉਦਾਸ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ - ਕਦੇ ਮਕਾਨ ਵੱਲ - ਤੇ ਕਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਖੜੇ-ਖੜੇ ਨੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ’ਚ ਘੁੰਮਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਿਆ।
ਫਿਰ ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਾਉਂਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਕੁ ਵਾਰ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਕੇ ਮਿਲ ਆਇਆ ਤੇ ਦੋ ਕੁ ਵਾਰ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਪਿੰਡ ਗੇੜਾ ਮਾਰ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਿੰਡ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਇਸ ਜਹਾਨ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਜਿੰਦਾ ਕੁੰਡਾ ਨਾ ਖੋਲਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਚਾਬੀ ਦੇ ਆਇਆ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਧੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡ ਇਸੇ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੌਦਾ ਖਰੀਦਦਾ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਏ ਸਨ।
ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੂਰ ਦੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ’ਚ ਨਿਭਾਏ ਰੋਲ ਜਾਂ ਆਪਸੀ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਦਬਾਅ ਸਦਕਾ ਇੰਜ ਹੋ ਸਕਿਆ ਸੀ।
ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਛੜਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਇਆ ਸਾਂ।
ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਮਿਲਦਿਆ ਬੋਲਿਆ, "ਕਿਉਂ..... ਯਾਰ ਹੋਣਗੇ ਮਿਲਣਗੇ ਆਪੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠਿਕਾਣੇ ਰੱਖੀਏ......ਕਿਉਂ ਦੇਖੀ ਨਾ ਸਾਡੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਖਿੱਚ.....ਜਿੱਥੇ ਚੱਲੇਂਗਾ ਚੱਲੂੰਗਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਟਿੱਕਟਾਂ ਦੋ ਲੈ ਲਈਂ.....ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਸੇਰ ਖੂਨ ਵਧ ਗਿਐ ਮਿੱਤਰਾ.....।"
ਮੇਰੇ ਤੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸਾਂਝ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਵਾਲਾ ਮਕਾਨ ਵੇਚੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਹੁਣ ਜਦ ਵੀ ਵਿਹਲ ਮਿਲਦੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦਾ ਸਾਂ।
ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਮੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਪਿਸ ਪਿੰਡ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਡਿੱਕ ਡੋਲੇ ਖਾਂਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਹੀ ਠੁੰਮ੍ਹਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਉਏ ਛੱਡ ਯਾਰ....ਜਿੱਧਰ ਗਿਆ ਬਾਣੀਆ, ਉੱਧਰ ਗਿਆ ਬਜ਼ਾਰ......ਲੋਕ ਅਮਰੀਕਾ ਕਨੇਡਾ ’ਚ ਹੱਟਾਂ ਖੋਲੀ ਬੈਠੇ ਨੇ....ਆਹ ਖੜੈ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਦੋ ਫਰਲਾਂਗ ਤੇ......ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਨਾ ਲੱਗੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰ......ਜਿਹੜੇ ਮਰਜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲਈਂ।"
ਤੇ ਮੈਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਸਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਆਂਢੀਆਂ-ਗੁਆਂਢੀਆਂ ’ਚ ਇਕ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਬਰ-ਸਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਜਾਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸਕੂਨ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬੈਠਿਆਂ ਪਿਛਲਾ ਸਮਾਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਬੈਠਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਾਇਆ, ਉਹ ਦੋ ਕੁ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਵੀ ਆਥਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਕੇ ਇਕ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਾ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਸੀ। ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੌ ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਸੜਕ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ - ਦੁਕਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰਹਾਇਸ਼ਾਂ।
ਭਾਵੇਂ ਜਿਣਸਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਨ। ਉਂਜ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਆੜ੍ਹਤੀਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਰਾਮ ਲਾਲ ਮੇਰਾ ਆੜ੍ਹਤੀਆ ਸੀ।ਇੱਥੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੇ ਤਾਏ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸੀ।
ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੋਲਿਆ,"ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਕਰ।"
ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ-ਕਰਦਾ ਬਾਹਰ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵੱਲ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਉੱਪਰੋਂ ਚਾਹ ਦੇ ਦੋ ਕੱਪ ਲਿਆਉਂਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
"ਸਰਪਰਾਈਜ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆੜੀਆ ਮੈਂ ਫੇਰ ਦੇਵਾਂਗਾ..... ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ’ਚ ਹੋਅ ਸਾਹਮਣੇ ਬੰਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਬਈ ਉਹ ਕੌਣ ਐ?" ਉਹਨੇ ਕੁਰਸੀ ਘੁੰਮਾਕੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਹਮਣੀ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ, ਉਂਗਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।
ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੜਕੋਂ ਪਾਰ ਸਾਹਮਣੀ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਬੱਸ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਦੁਕਾਨ ’ਚ ਬੈਠੇ ਬਜ਼ੁੱਰਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਤਾਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਕਣਕ ਵੰਨਾ ਰੰਗ - ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਮੋਟਾ ਨੱਕ - ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਬਰੀਕ-ਬਰੀਕ ਅੱਖਾਂ - ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਦਾੜ੍ਹੀ-ਮੁੱਛਾਂ - ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਢਿਲਕਵੀਂ ਜਿਹੀ ਪੱਗ।
ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਚੇਤਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਟਿਕ-ਟਿਕੀ ਲਾ ਕੇ ਓਧਰ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
"ਪਿਆਰਿਓ ਹੁਣ ਵਾਪਿਸ ਵੀ ਆ ਜੋ" ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਜਰਾ ਉੱਚੀ ਤੇ ਲਮਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਕਿਹਾ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਮੋੜਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਸੇਹਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਕਿਉਂ ਹੈ ਨਾ ਮੇਰੇ ਚਾਚੇ ਸੱਜਣ ਸਿਉਂ ਦੀ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਕਾਰਬਨ ਕਾਪੀ....ਹੈ ਰੱਤੀ ਭਰ ਫਰਕ?" ਰਾਮ ਲਾਲ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੂੰ 'ਚਾਚਾ' ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
"ਬਿਲਕੁਲ" ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਓਧਰ ਹੀ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
"ਹੁਣ ਓਧਰ ਹੀ ਨਾ ਵਹੀ-ਖਾਤਾ ਖੋਲਕੇ ਬੈਠ....... ਇੱਧਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਾ ਸੋਹਣਿਆ"
ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
"ਮੈਂ ਠੀਕ ਕਹਿਨਾ ਕਿ ਨਾ......ਹੈ ਉੱਨ੍ਹੀ ਇੱਕੀ ਦਾ ਫਰਕ?"
"ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਈ ਨ੍ਹੀਂ.... ਬਾਈ ਆਹ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਹੋ ’ਗੀ"
ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਰਪਰਾਈਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਏਨੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸ਼ਕਲ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖੀ।
"ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਾ ਓਧਰ ਦੇਖ.... ਬੱਸ ਤੈਰਦੀ-ਤੈਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ.....ਦੂਰੋਂ ਲੈ ਲਈਏ ਝਾਕਾ ਸੋਹਣਿਆਂ...."
"ਤੂੰ ਜਾਣਦੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਉਹਨੂੰ?"
"ਹਾਂ-ਹਾਂ ਧੀਰਜ਼ ਰੱਖ.... ਕਾਹਲਾ ਕਾਹਨੂੰ ਹੁੰਨੇ ਮਿੱਤਰਾ......ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ"
ਮੈਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਲਾਲ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਾ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਚਾਹ ਆ ਗਈ ਸੀ।
"ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਰਜੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖ ਲੈ ਭਰਾਵਾ ਸਭ ਮਨਜੂਰ ਨੇ" ਮੈਂ ਪਿਆਲੀ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਘੁੱਟ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ "ਦੇਖ ਭਰਾਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ....ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਦੇਖੀ....ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ.... ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਦਿਆਂ...."
ਉਹ ਬੋਲਦਾ-ਬੋਲਦਾ ਵਿਚਦੀ ਰੁਕਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਸੋਚਕੇ ਜਿਹੇ ਬੋਲਿਆ,"ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ..... ਸ਼ਰਤਾਂ-ਸ਼ੁਰਤਾਂ ਤਾਂ ਕਾਹਦੀਆਂ ਨੇ.... ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਆਖਦਾਂ.... ਜਿੰਨਾ ਭੁਲੇਖਾ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ.... ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਬਈ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੱਬ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ........ ਸੋ ਪਿਆਰਿਆ..... ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸਮਝ ਲੈ ਚਾਹੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਬਈ ਤੂੰ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਟਿਕ-ਟਿਕੀ ਲਾ ਕੇ ਨਾ ਦੇਖੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਈਂ..... ਤੇ ਗੱਲ ਬਾਤ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨੀ ਐ.....ਦੂਰੋਂ ਲੈ ਲਈਏ ਝਲਕਾਰਾ ਸੋਹਣਿਆਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ......ਬਸ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰ ਕਿ ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਸੱਜਣ ਸਿਉਂ ਅਜੇ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ"
"ਕਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਇਸ ਬਜੁਰਗ ਦਾ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ
"ਪਿੰਡ ਇਹਦਾ ਧਰਮਪੁਰਾ ਹੈ.....ਪਹਿਲਾਂ ਫਸ਼ਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਿੱਟਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ....ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤਾਏ ਦੇ ਸਿੱਟਣ ਲੱਗੇ ਹਨ"
ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਚ ਡੂੰਘੀ ਸਿਆਣਪ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਲਾਂ ਆਨੇ ਸੱਚ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਤੇ ਨੇੜੇ ਹੋਕੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿਣੀ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਬਜੁਰਗ ਇੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਮੈਨੂੰ ਕਾਲ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰ।
ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੱਲ ਲਈ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਪੈਰ ਮਲ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਮੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ।
ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਘਰ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਧਰਮਪੁਰਾ ਨੂੰ ਸੜਕ ਫੱਟਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਮੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਨਜ਼ਰ ਭਰ ਕੇ ਧਰਮਪੁਰਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੁਆ ਕਰਦਾ, ਕਾਸ਼! ਕਿਤੇ ਗੱਜ਼ਣ ਸਿੰਘ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਦਿਸਿਆ।
ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਹੀ ਮੱਠੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ।
ਇਹ ਕਿਹੀ ਖਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਬੇਗਾਨੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਹੀ ਜਾਦੂਗਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬੇਗਾਨੀ ਮਿੱਟੀ ਚੋਂ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉੱਗ ਆਏ ਸਨ।
ਉਂਜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਹੁਣ ਬੇਗਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਅੰਦਰ ਤੜਫਦਾ।
ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਾਇਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚਦੀ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਸਾਂ।
ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ ਪੁਰਾਣੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ - ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲੀ ਸੱਥ - ਸੱਥ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬੋਹੜ - ਤੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਚੌਂਤਰਾ।
ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹਗੀਰ, ਇਸੇ ਰਸਤੇ ’ਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਕੂਲ ਜਾਣਾ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਣਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਮੇਰੀ ਝਿੱਜਕ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਅਕਸਰ ਸੱਥ ਵਿਚਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਧੀਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਭਰਕੇ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਅੱਗੋਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਕੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ।
ਉਹ ਸੱਥ ’ਚ ਬੈਠਾ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਇਕ ਦਿਨ ਜਦ ਘਰ ’ਚ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਮੁੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕੰਬਣੀ ਜਿਹੀ ਛਿੜੀ। ਮੇਰਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਅੱਗੇ ਜਾਕੇ ਰੁੱਕ ਗਿਆ। ਜੀ ਕਰੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਆਵਾਂ। ਫਿਰ ਮਨ ’ਚ ਆਇਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਮੈਥੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਵਾਪਿਸ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਸੋਚਿਆ ਫਿਰਨੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਾਪਿਸ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।
ਘਰ ਕੋਲ ਆਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਸੁੱਟੀ। ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲਾਈਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਬਾਪ ਕਿਸੇ ਓਪਰੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਘੂਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਫਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਾਰ ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਖੋਲਣ ਬਾਰੇ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮੌਜੂ ਬਣਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਆਖਣਾ ਸੀ,"ਕਿਆ ਇੰਟਰਸਟਿੰਗ ਸਟੋਰੀ ਹੈ ਡੈਡ....... ਇਕ ਦਮ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਟਾਈਲ"
ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਖਣਾ ਸੀ, "ਛੱਡਿਆ ਕਰੋ ਗਏ ਗੁਜ਼ਰੇ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ..... ਬਥੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਲਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ.....  ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓਗੇ, ਉਹ ਫਲਾਣੀ ਤੀਵੀਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਥੋਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।"
ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੋਰੇ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਜ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਭਿਣਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਲਾਲ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਗੱਜ਼ਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਗੇੜਾ ਮਾਰਨ ਸਮੇਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸੁਨੇਹੇ ਲਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਦੋ ਕੁ ਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾ ਸਕਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਆਉਂਣ ਜਾਣ ਦਾ ਇਹ ਹੀ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਪਿੰਡ ’ਚ ਵੜਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਥ ’ਚ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ। ਜੇ ਸੱਥ ’ਚ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਘਰ ’ਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਸੱਥ ’ਚ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਘਰ ’ਚ ਹੀ ਮੰਜੇ ਤੇ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਕਦੀ ਕੋਈ ਨਿੱਕਾ ਮੋਟਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਮੱਥੇ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਦਾ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਅੱਚਵੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਜਿਹਾ ਮਿਲਦਾ।
ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਬੁੱਝ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ,"ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਹੈਂ....ਤੇ ਉੱਤਮ ਤੇਰੀ ਜਾਤ, ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਛੜੇ, ਆਣ ਮਿਲਾਵੇ ਰਾਤ।"
"ਕਿਹੜਾ ਸੁਪਨਾ ਆ ਗਿਆ ਤੈਨੂੰ?" ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਸੁਪਨਾ ਉਹਦਾ ਹੀ ਆਊ.... ਜਿਹਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਗੇ.... ਆਪਣੇ ’ਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਇਆ....ਬਈ ਸੁਪਨੇ ’ਚ ਹੁਣ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।" ਉਹ ਬੋਲਿਆ।
ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਣ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਤੰਦ ਭਾਵੇਂ ਕਿੱਥੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਮੁਕਦੀ ਬਜੁਰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਮੇਰੇ ’ਚ ਕਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਆ ਗਏ ਸਨ।
ਹੁਣ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਲਾ ਕੁਵੇਲਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫਲਾਂ ’ਚੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸਾਂ। ਸੁਬ੍ਹਾ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ ਸੈਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਸਕੂਲੋਂ ਆ ਮੁੰਡੇ ਕੋਲ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਦਾ। ਐਤਵਾਰ ਜਾਂ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਕਸਰ ਖੇਤ ’ਚ ਗੇੜਾ ਮਾਰ ਆਉਂਦਾ।
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬਾਪ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਹੀ ਹੋਵੇ
ਕਈ ਵਾਰ ਜੇ ਸੁਸਤੀ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਸੁੱਤ-ਉਨੀਂਦਰੇ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ’ਚ ਬਾਪੂ ਦੇ ਬੋਲ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਮੈਂ ਪਿਆ-ਪਿਆ ਇਕਦਮ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ’ਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਮੇਰੇ ’ਚ ਆਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਕ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ’ਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭਰੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਬੋਲਿਆ,"ਜਨਾਬ ਆਹ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਹੋ ’ਗੀ.... ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਲਿਖਦੇ ਦੇਖੇ ਆ...... ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ...."
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੈਂ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੰਡ ’ਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਿਆਂ ਲੱਗਪਗ ਸਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅੱਗੋਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਚਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਛੁੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਸ਼ ਉਹ ਮਿਲ ਪਵੇ।
ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਪੱਗ ਲਪੇਟਦਾ-ਲਪੇਟਦਾ ਨਿੱਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੀ ਭਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, "ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਫੇਰ...?"
"ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗੋ" ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਗਰਦਨ ਘੁੰਮਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਉਹ ਪਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ।
ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ। ਉਹ ਨਹੋਰਾ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਕੀ ਗੱਲ ਮਿਲਣੋਂ ਗਿਲਣੋਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਮਿੱਤਰਾ..... ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਦਾ ਮਹਿਰਮ ਵੀ ਬਣ ਜਾਇਆ ਕਰ.... ਅੱਜ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਨਾ ਲਾਈਂ... ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਐ.... ਮੈਂ ਉਡੀਕ ਕਰੂੰ।"
ਰਾਮ ਲਾਲ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਗੇੜਾ ਮਾਰਦਾ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਫੋਨ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਅਵੇਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਰਾਮ ਲਾਲ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੱਸਦਾ-ਹੱਸਦਾ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ,"ਕੀ ਗੱਲ.... ਜੀਅ ਭਰ ਗਿਆ ਬਾਪੂ ਤੋਂ?"
ਪਰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਆਉਂਣ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੱਛੜ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ।
ਅੱਜ ਤਾਂ ਪੱਛੜਨ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਸਾਂ। ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਖੜਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਨਿਗਾਹ ਸਾਹਮਣੀ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਜਣੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਕੋਲ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਾ।
"ਅੱਜ ਤਾਂ ਸੱਜਣਾ ਹੋਰ ਸੁਨੇਹੇ ਵਾਸਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।" ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।
"ਮੈਂ ਵੀ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ.... ਬਈ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਗੱਜਣ ਸਿਉਂ ਹੈ ਨ੍ਹੀ।" ਮੈਂ ਗਿਲਾਸ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਗਾਹਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲਿਆ,"ਹੋਰ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਐ?"
"ਸਭ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਐ।" ਕਹਿਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੀ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ।
"ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨ੍ਹੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ?"
"ਨਾਅ" ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਜਿਹੀ ’ਚ ਰਾਮ ਲਾਲ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੇ ਇਕ ਲੰਮਾ ਹੌਕਾ ਭਰਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ "ਮਿਲਣਾ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਏ.... ਤੇਰਾ ਪਿਆਰ ਬਹਾਨਾ ਏ.....ਆੜੀਆ ਆਪਣਾ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਫੇਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ"
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ’ਚ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਬਿਡਰਿਆ-ਬਿਡਰਿਆ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੇ ਚੇਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਗਲਾਸ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ।
ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਕਦੇ ਦੋ ਬੋਲ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੇ - ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਗੂੜਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪਰਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ - ਤੇ ਮੈਂ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਕਿਸੇ ਮਾਰੂਥਲ ’ਚ ਜਾ ਖੜਿਆ ਹੋਵਾਂ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਮੇਰੀ ਉਦਾਸੀ ਭਾਂਪ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਉੱਤਰ ਆਈ ਨਮੀਂ ਦੇਖ ਲਈ ਸੀ।
"ਕਦੋਂ ਕੁ ਦੀ ਗੱਲ ਐ....?" ਮੈਂ ਗਲਾ ਸਾਫ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਕਈ ਦਿਨ ਹੋ ’ਗੇ.....ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਭੋਗ ਐ....ਚੱਲਾਂਗੇ ਆਪਾਂ ਦੋਵੇਂ.....ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਵੀ ਕੁੱਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।"
ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿੰਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਦੇ ਹੀਰਾ ਮੱਲ, ਕਦੇ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਬਾਪ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਸੀਂ ਇਉਂ ਉਦਾਸੀ ’ਚ ਡੁੱਬੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਫਿਰ ਕਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ’ਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ।
ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਸੌਦਾ ਲੈਕੇ ਚਲਦਾ ਬਣਿਆ।
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਚਮਕ ਆਈ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲਈ। ਫਿਰ ਖੰਘੂਰਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ,"ਦੇਖ ਮਿੱਤਰਾ....ਸੂਰਜ ਲੱਗਦਾ ਮੱਥੇ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੀਂ....ਬਾਈ ਸੱਚੀਂ ਦੱਸ.....ਕਦੇ ਰਾਹ ਖਹਿੜੇ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿ ਨਾਂ...."
ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਲ ਸੁਣਕੇ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਇਕ ਦਮ ਉੱਪਰ ਉੱਠਿਆ।
ਰਾਮ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੋਚਾਂ ’ਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛੀ ਹੈ? ਜੇ ਉਹ ਇਹ ਸਵਾਲ ਨਾ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਹੀ ਲੈਣੀ ਸੀ।
"ਹਾਂ" ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।
ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ।
"ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ.....ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਝਲਕ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾਂ....ਤੇਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਯਾਰ.....ਕਦੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ।"
ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ,"ਲੈ ਸੁਣ....ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਮਾਵਾਂ-ਧੀਆਂ ਦਾ....ਪਰਦਾ ਤੈਥੋਂ ਇਕ ਮਿੱਤਰਾ ਮੈਂ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ....ਤੇਰੀ ਰਾਮ ਕਹਾਣੀ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ....ਕਦੇ ਕੁਛ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਨ੍ਹੀ ਉਹਨੇ?"
ਹੁਣ ਹੈਰਾਨੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।
"ਲੈ ਹੋਰ ਸੁਣ..." ਉਹ ਐਨਕਾਂ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਬੋਲਿਆ।
"ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਸੀ"
"ਸੱਚੀਂ"
"ਹਾਂ ਜਮਾਂ ਹੀ ਮੁੱਚੀਂ...ਬੱਸ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹੀਂ" ਉਹਨੇ ਐਨਕ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਕਿਹਾ।
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਤੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਭੋਗ ਤੇ ਗਏ ਸਾਂ।
ਰਸਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ - ਪਿੰਡ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ - ਪਰ ਮਨ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਚਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਅੱਜ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖਤਮ ਹੋਏ ਕਾਂਡ ਉਪਰੰਤ ਅਲਵਿਦਾ ਲੈਣ ਚੱਲਿਆ ਸਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਫਿਰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਫੇਰਾ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਇਸ ਘੁੱਗ ਵਸਦੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਨ੍ਹੀ ਦਿਸਣਾ।
ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਭੋਗ ਤੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਰਾਗੀਆਂ ਕੋਲ ਹੀ ਬੈਠ ਗਏ ਸਾਂ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੋਲ ਹੀ ਪਈ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ।
ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਲਾਲ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ,"ਆ ਤੈਨੂੰ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਲੜਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਵਾਂ.....ਨਾਲੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲਵਾਂਗੇ.... ਔਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੈ।"
ਰਾਮ ਲਾਲ ਅਤੇ ਲੜਕੇ ਨੇ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਲੜਕਾ ਬੋਲਿਆ, "ਬਾਪੂ ਦੀ ਐਨੀ ਪਰਚੋਂ ਸੀ ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ....ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।"
ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋਇਆ, "ਇਹ ਭਾਈ ਸਾਹਬ?...."
ਰਾਮ ਲਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਕੇ ਵੱਲ ਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਨ੍ਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ....ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ.... ਬੜਾ ਮੋਹ ਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ.... ਆਏਂ ਸਮਝ ਲੈ ਜਿਵੇਂ ਪਿਓ-ਪੁੱਤ ਦਾ ਹੁੰਦੈ"
ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਫਤਹਿ ਬੁਲਾਈ। ਕੁੱਝ ਬੋਲਣਾ ਚਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇ ਰਹੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾ ’ਚ ਪਾਣੀ ਉੱਤਰ ਆਉਂਣ ਕਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਲੋਕ ਧੁੰਦਲੇ-ਧੁੰਦਲੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
-ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਸੰਘੇੜਾ, ਬਰਨਾਲਾ

ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਬਲੌਗ

 
Support : Creating Website | Johny Template | Mas Template
Copyright © 2011. ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ - All Rights Reserved
Template Created by Creating Website Published by Mas Template
Proudly powered by Blogger