Latest Post

ਮੈਂਗਜੀਨ ਸਮੀਖਿਅਾ : 'ਵਾਹਗਾ' ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੰਕ

Written By Editor on Sunday, July 17, 2016 | 19:50

ਪੰਨੇ - 196 । ਮੁੱਲ - 50/-
ਵਾਹਗਾ ਨਾਂ ਉਚਾਰਦਿਆ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ। ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਸਾਫ ਹੋਇਆ ਕਿ "ਵਾਹਗਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਪਰਤੀਕ ਹੈ।"
ਟਾਇਟਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੰਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਹੁਰਾਂ ਬਣਾਈ ਜੋ ਮੰਟੋ 'ਤੇ 47 ਦੀ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਡਿਗਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇਜਿੰਦਰ ਬਾਵਾ, ਸੰਪਾਦਕ ਚਰਨਜੀਤ ਸੋਹਲ ਹੁਰਾਂ, ਸੁਖਚੈਨ ਢਿੱਲੋਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ, ਸਤਯਪਾਲ ਗੌਤਮ,  ਤੇਜਵੰਤ ਗਿੱਲ, ਭਗਵਾਨ ਜੋਸ਼, ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਪਰਮਜੀਤ ਜੱਜ, ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ, ਸੁਖਪਾਲ, ਨਵਸ਼ਰਨ, ਅਮਨਪਰੀਤ ਗਿੱਲ, ਸਵਰਾਜਬੀਰ  ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ,  ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਗਏ ਹੋਵੋਗੇ।

ਮੋਹਨਜੀਤ ਤੇ ਸੁਖਪਾਲ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਰਮਵਾਰ 'ਚੇਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰਕੇ' ਤੇ 'ਛੋਟਾ ਖੱਫਣ' ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ।

ਸੁਰਜੀਤ ਸਹੋਤੇ ਦੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ "The Year of The Runaways" ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

'ਪਿਆਰ ਦੇ ਆਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਦੀਵਾ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸੁਖਪਾਲ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਕਵੀਆਂ ਫੈਜ਼, ਨਰੂਦਾ, ਮਾਰਕਸ, ਹਿਕਮਤ, ਮਹਿਮੂਦ ਦਰਵੇਸ਼, ਪਾਸ਼, ਮਾਰਿਨ ਸੋਰੈਸਕੂ ਆਦਿ ਦੀ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ,
"ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਏਨਾ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਏਡਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪਿਆਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਓਵੇਂ ਹੀ ਸਹਿਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਨਾਜ਼ਿਮ ਜਾਂ ਨਰੂਦਾ ਲਈ ਹੈ?"

ਸਅਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਦੀਆਂ ਵੰਡ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਾਲੇ ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੜਚੋਲਿਆ ਹੈ।

ਪਰਸਿੱਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਦਾ ਲੇਖ 'ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼' ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਏ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ  ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਾ।
'ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਸਬੱਬ' ਵਿੱਚ  ਪਰਦੀਪ ਬੋਸ ਨੇਡ਼ੇਓ ਹੋਈਆਂ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ  ਮਿਲਣੀਆਂ ਲਿਖਦਾ।

ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਅਮਨਪਰੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ
"ਪਰ ਜੇ ਦੇਸ਼ ਰੂਹ ਦੀ
ਵਗਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਖਾਨਾ ਹੈ ..."
(ਪਾਸ਼ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ)
ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਾਰ. ਅੈਸ. ਅੈਸ. ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿੰਗ  ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ,  ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਜੜ ਖੋਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਹੈ,  ਪਰ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜਚੋਲਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ।

ਇਕ ਪਾਤਰੀ ਨਾਟਕ 'ਪਸੰਦ' ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕਰਦਾ।

ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਨਾਏ ਨਾਟਕਕਾਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਰਿਸ ਨਵਸ਼ਰਨ ਦਾ ਲੇਖ 'ਪੰਜਾਬ ਦਲਿਤ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੌਰਤ' ਇਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਸੰਗਠਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਸਤਕ ਰੀਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਨੇ ਬਾਬੇ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨੇ ਦੀ 1951  ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਉਰਦੂ ਪੁਸਤਕ "ਆਪ-ਬੀਤੀ"  ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।

ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੇ ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ।

ਸਿਨੇਮਾ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ 'ਬੋਲ' ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਫਿਲਮ 'ਕਿੱਸਾ' ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਬੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
-ਵਰਿੰਦਰ ਦੀਵਾਨਾ

ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ : ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫਰੌਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ : ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ

Written By Editor on Wednesday, June 1, 2016 | 10:49

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਪ੍ਰੋ ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫਰੌਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ’ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲੇਖ ਹਰਪਾਲ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। -ਵਰਿੰਦਰ ਦੀਵਾਨਾ

ਸਾਲ 2013 ਵਿਚ ਰੂਪਾ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫਰੌਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ' ਛਾਪੀ, ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਪੜ੍ਹੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਾਂ। ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋੜ ਘਟਾ ਕਰਨ ਵਕਤ, ਨਤੀਜੇ ਕੱਢਣ ਵਕਤ ਕਾਹਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਠੀਕ ਹਨ। ਰੱਬ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ ਨਹੀ ਕਰਦਾ; ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਜਿਵੇਂ ਦੇਖੀ ਸੋ ਭਲਾ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਂਹ ਬਾਦੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਂਹ ਸੁਆਦੀ।

ਕਿਤਾਬ ਮੰਗਵਾਈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ, ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ, ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਢੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਸ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਧਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਡਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵੀ। ਲੰਡਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਿਆਂ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ।

ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਉਪਰ ਰਿਵੀਊ ਆਰਟੀਕਲ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਿਸਾਲਿਆਂ ਨੇ ਛਾਪਿਆ। ਰਿਵੀਊ ਛਪਣ ਸਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਮਿਲੇ। ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਛਪਵਾਉ। ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸੌ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਮੰਗੇਗਾ। ਪ੍ਰੋ. ਗਾਂਧੀ ਗੁਜਰਾਤ ਮੂਲ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨਾਯਾਬ ਤੋਹਫੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ?

ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਲਿਖਿਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 90 ਫੀਸਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਧਰ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ। ਅਨੁਵਾਦ ਵਾਸਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਹਥਲੀ ਕਿਤਾਬ ਉਪਰ ਨਾ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ, ਨਾ ਈਮੇਲ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਸੋਚਿਆ- ਮੇਰੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਲੱਭ ਗਈ, ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲ ਗਏ, ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ- ਮੇਲ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਗਾਂਧੀ ਅਜੇ ਦਫਤਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੇ। ਜਦੋਂ ਆਏ, ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਲ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਮਸਲੇ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਮੇਲ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਮੇਲ ਆ ਗਈ, ਲਿਖਿਆ ਸੀ- ਅਸੂਲਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਮੇਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਮੇਰਾ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਦੇਰ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਵਾਜਬ ਸਮਝਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਏਗੀ, ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛਪੇ। ਠੀਕ ਲੱਗੀ ਕਿਤਾਬ? ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ- ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕਹੇ- ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖੇਂਗਾ? ਮੈਂ ਉਤਰ ਦਿਆਂ- ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਦਰ ਕਿਨਾਰ, ਮੈਥੋਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ।

ਆਪਣੇ ਰਿਵੀਊ ਆਰਟੀਕਲ ਦੀ ਕਾਪੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ 2013 ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਸਮਾਂ ਯਾਦਗਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਹਿਲੂ ਛੋਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਨਾਲ ਨਾ ਰਿਆਇਤ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਉਪਰ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਾਲ 1947 ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ ਅਲਗ-ਥੱਲਗ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਕਰਦੇ। ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਆਖਰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ- ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਫਾਰ ਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕੱਟ ਦਿਉ।

ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੁੱਦਾ ਹੈ- “ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ ਉਪਰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸੁਤੰਤਰ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ? ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਉਪਰ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਵਿੱਥਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ ਵੰਡ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿੱਥਾਂ ਭਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

ਪ੍ਰੋ. ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਕੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ, ਡਰ, ਇਰਾਦੇ 'ਤੇ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਖਰ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਿਥੋਂ ਵੱਢਣਾ ਟੁੱਕਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ ਨਕਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ- ਨਹਿਰੂ, ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਜਿਨਾਹ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਖੁਦ ਕਦੋਂ ਕਰਨ ਲੱਗਣਗੇ? ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਲੱਗਾ, ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਕੋਈ ਵਿਅੰਗ ਹੈ। ਇਹੋ ਵਿਅੰਗ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਜਾਣਨ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕੌਮੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1919 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਇਆ? ਹਾਲਾਂਕਿ 1919 ਵਿਚ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਿਉਂ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਨਾਹ ਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਾਖ ਸੀ?

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਿਆ, ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਹੋਈ ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਵੀ ਥੋਕ ਵਿਚ? ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਨ, ਤਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਏ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਤਲਾਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਗੁਲਾਮ ਬੰਸ, ਲੋਧੀ ਬੰਸ ਜਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਉਪਰ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਈਰਾਨ, ਤੁਰਕੀ ਜਾਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਹਾਕਮ ਦਾ ਖਾਨਦਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਹਿੰਦੂ, ਦੀਨ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਇਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕੇਵਲ; ਵੱਡੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤਖਤ ਵਾਸਤੇ ਜਦੋਂ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਧਿਰ ਦੀ ਮਦਦ, ਕਿਸੇ ਧੜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਖ਼ੂਨੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਹੀਰ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਬੰਦਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਵਾਂਗ ਵਿਜੋਗ ਵਿਚ ਜ਼ਖਮੀ ਸੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੱਲ ਦਿਸਦੇ। ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਕਦੋਂ ਕਿੱਥੇ ਖੱਪ ਜਾਏ ਕੀ ਪਤਾ? ਵਾਰਸ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਯੁੱਧ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਡੰਗ ਦਿੱਤੀ। ਹੀਰ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ ਅਠਾਹਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰੁਦਨ ਹੈ। ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਵੈਣ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਜਾੜਾ ਭੋਗਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਭਵ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵਿਛੜ ਜਾਣਾ ਹੀਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਇਕੋ ਧਾਗੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰੇ ਹਨ। ਵਾਰਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਰੁਦਨ/ਵਿਰਲਾਪ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਮਨ ਦੇ ਪਰਦੇ ਉਪਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥ-ਪਥ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿਗਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀਰ ਦੇ ਸੁਰ ਉਤਰੇ।

1857 ਦੇ ਗਦਰ ਵਕਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜਮੋਹਨ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ- ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਤਸੀਹੇ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵਾਹ ਲੱਗੀ, ਬਦਲੇ ਵੀ ਲਏ। ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਪੰਜਾਬੀ, ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਜ਼ਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਬੀਏ ਹਨ; ਉਹੋ ਪੂਰਬੀਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਲੁੱਟਿਆ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਕਦੀ ਚੱਲੇ ਵੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਚੱਲਣਗੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖਿਲਾਫ ਨਹੀਂ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੱਕੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਲ, ਦੀਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਮੋਮਿਨ ਹੋਣ। ਸਿੱਖ ਲਈ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਇਕ ਧਿਰ ਬਗਾਵਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੰਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹੇ। ਇਕ ਧਿਰ ਦਾ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਜਾਂ ਖਲੀਫਿਆਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਜਾਤ-ਗੋਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਾ ਕੇ ਫਖਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵਧਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਯਦ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਅਲਵੀ, ਸਿਦੀਕੀ, ਫਾਰੂਖੀ ਜਾਂ ਸ਼ੇਖ ਆਦਿਕ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਗੋਤ ਲਾਏ ਜਿਵੇਂ ਨੂਨ, ਟਿਵਾਣਾ, ਮਿਨਹਾਸ, ਵੱਟੂ, ਭੱਟੀ, ਕੰਬੋਜ, ਰੰਧਾਵਾ ਆਦਿਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੰਨਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ- ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਕਿਹੜਾ ਮਾੜੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਖਾਹਮਖਾਹ ਝੂਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲਾ ਕੇ ਫਖਰ ਕਰਦੇ ਫਿਰੀਏ? ਜੱਟ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਅਖਵਾਉਣ ਵਿਚ ਕੀ ਹਰਜ?

ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ 1857 ਦੇ ਗਦਰ ਪਿਛੋਂ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਰਾਜਮੋਹਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ- ਸਿੱਖ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰ, ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਉਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਟੁੱਟੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਟ ਗਈ ਸੀ। ਗਦਰ ਨੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਲੀਡਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫਰ ਖੁਦ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਰਸਤਾ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਚੰਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣੋ।

ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਿੰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਧੀਕ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਵਾਇਆ। ਹਿੰਦੂ ਵਰਗ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹੁਣ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧੀਕ ਚੰਗੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ ਤੇ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਕੰਮ ਆਏਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ; ਬੱਚੇ ਡਾਕਟਰ, ਵਕੀਲ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣ ਸਕਣਗੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ- ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਧੀਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਅੱਗੇ ਸਾਂਝੀ ਚੁਣੌਤੀ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਸੀ; ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਈਸਾਈ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਿੰਨਾ ਡਰ ਸੀ, ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਉਨਾ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ- 'ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ' ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਟੈਕਸਟ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ, ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਖਤਰਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਹੈ।

1919 ਵਿਚ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਬੇਚੈਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਿਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਵਿਰੁਧ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਕਰਾਂਗੇ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੱਚ ਦਾ ਲੜ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਰੋਧ ਕਰਾਂਗੇ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਗੋਰਖਧੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਸ਼ਰੇਆਮ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਜਾਂ ਧੜਾ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਇਹ ਗਲਤ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਨਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ।

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1924 ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲਾ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ, ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਜਿੱਧਰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹੋ ਦਲੀਲ ਬੰਗਾਲ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇ ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਪਰ੍ਹੇ ਸਰਕਾ ਦੇਣ। ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ 1932 ਵਿਚ ਕਿਹਾ- ਸਾਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂ ਯੂ.ਪੀ. ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਬਲਾਚੌਰ ਦੇ ਗੁੱਜਰ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਨੇ 1933 ਵਿਚ ਨਕਸ਼ਾ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਸਿੰਧ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਿਖਾਏ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰੱਖਿਆ। ਜਿਨਾਹ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਦੀ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੜ੍ਹ ਫੜਨ ਲੱਗੀ, ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਪਕੜ ਨਾ ਰਹੀ।

ਕਰਨਾਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਹ ਸਟੇਟ ਜਿਸ ਦੀ ਹੱਦ ਗੁੜਗਾਉਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਦਿੱਲੀ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕਲਚਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ- ਸਾਡੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪੱਛਮ ਵਲ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮੰਗ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਨਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੱਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਉਥੇ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਮਲੈਂਡ ਹੋਵੇਗਾ।

ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇਤਾ ਉਮਰ ਹਯਾਤ ਖਾਂ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ-ਜਿਨਾਹ ਪੈਕਟ ਅਨੁਸਾਰ ਲੀਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿਆਸਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ- ਲੀਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬੰਬੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਣੇਗਾ। ਟਿਵਾਣੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਈ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਕਦੀ ਰੋਜ਼ਾ ਨਮਾਜ਼ ਨਾ ਛੱਡਦੇ, ਫਿੱਕੇ ਪੈਂਦੇ ਗਏ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਪਰ ਜਿਨਾਹ ਜਿਹੜਾ ਨਾ ਰੋਜ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਨਮਾਜ਼ੀ ਸੀ, ਤਾਕਤ ਫੜਨ ਲੱਗਾ; ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹੀਰੋ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੂਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉ ਹੋਵੇਗਾ; ਸੋ ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੱਖੀ ਦੇਸ ਹੋਵੇ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇੜੇ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗੋਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਪੁੱਜ ਜਾਣ। ਭਾਰਤੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ- ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਣ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਕਾਹਲ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ- ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ- ਦਫਾ ਹੋਵੋ (ਕੁਇਟ ਇੰਡੀਆ); ਬੱਸ ਠੀਕ ਹੈ, ਦਫਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। ਰਾਜਮੋਹਨ ਦਾ ਇਥੇ ਮਾਸੂਮ ਸਵਾਲ ਹੈ- ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਚਲੇ ਜਾਉ, ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਦੀ ਮੰਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 23 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਵਾਇਸਰਾਇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ- ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੇਰਹਿਮ ਹੋ ਜਾਉ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿਉ ਜਾਂ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ; ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਰੁਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਮਰਾਜ ਉਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣਾ ਬੋਰੀ ਬਿਸਤਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਨਾਹ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ!

ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਮਤਾ ਪੂਰੀ ਬਹਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਸੋਗ ਮਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਮਤਾ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੋਗ ਮਤੇ ਵਾਂਗ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਬਲਿਕ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ- ਇਹ ਬੇਗਾਨੇ ਹਨ, ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਕਦਾਰ। ਸਾਰਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਖਤਰਾ ਦਿਸਿਆ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਾਬਕ ਫੌਜੀ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਹੋ ਗਏ।

ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਰਾਜਮੋਹਨ ਦੇ ਵਾਕ ਹਨ- 1707 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਲੰਮੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਸੁਰੰਗ ਵਿਚ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸੁਰੰਗ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਿਹੜੀ-ਕਿਹੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ।

22, 23 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗਰਮਖਿਆਲੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜ ਉਪਰ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨਵੀਂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਉਸਾਰੂ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਅਸਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਏਗੀ, ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।

ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ,
ਪੰਜਾਬ ਨ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ,
ਪੰਜਾਬ ਸਾਰਾ ਜੀਂਦਾ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ।

ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਲਵੰਤ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਹੈ,
ਪੰਜਾਬ, ਨਾ ਸੀਮਾ ਨਾ ਅਸੀਮ।
ਪੰਜਾਬ, ਤਕਸੀਮ ਦਰ ਤਕਸੀਮ ਦਰ ਤਕਸੀਮ।

ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੇਗੀ; ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਾਸਤੇ ਨੁਸਖਾ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਖੁਦ ਖੰਨੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਿਆ, ਉਦੋਂ ਰੱਬ ਵੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।
ਪਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੋਹ ਘਣਾ
ਤੂੰ ਪੀ ਤੂੰ ਪੀ ਹੋਹੁ।
-ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ

ਵੀਡਿਉ : ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ । ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ

ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਵੱਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਚਿੰਤਕ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 109ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਮੌਕੇ, ਪੰਜਾਬੀ, ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਵਾ ਵਿਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ। ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ ਪੂਰਾ ਵੀਡਿਉ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਰਹਿੰਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 1991 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਪੋਟਰੇਟ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
Sant Singh Sekhon Portrait by Jarnail Singh
Sant Singh Sekhon Portrait by Jarnail Singh






 


ਪੁਸਤਕ ਸਮੀਖਿਆ : ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਾਥਾ । ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ

Written By Editor on Thursday, May 26, 2016 | 14:57

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਾਥਾ (1849-2000) (ਇਤਿਹਾਸ)
ਲੇਖਕ : ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਸਫੇ: 205, ਮੁੱਲ:150 ਰੁਪਏ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪੀਪਲਜ਼ ਫੋਰਮ, ਬਰਗਾੜੀ, ਪੰਜਾਬ

ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ? ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬੀਤੇ ਦਾ ਵਸਤੂਪਰਕ (objective) ਨਿਰੀਖਣ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਹੈ - ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਡੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬੀਜੇ ਹੋਏ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੀ ਹੈ। ਭੂਤਕਾਲ ਨੂੰ ਠੀਕ ਠੀਕ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। 

book review punjab di itihasik gatha rajpal singh
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੇਲਾਗ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਕੌਮ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੰਗ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਕਾਰਣ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸੇ ਰੰਗ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰੰਗ ਦੇ ਉਸਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਸ਼ੀਸੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੋਹਲਵੀਂ ਤੋਂ ਅਠਾਹਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਮਾਤਰ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੀਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਮੁਸਲਿਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਜੇਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਤਾਹਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬੇਹਤਰੀਨ ਨਮੂਨਾ ਡਾਕਟਰ ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਰੀਜਨ ਐਂਡ ਐੰਪਾਇਰ: ਪੰਜਾਬ ਇਨ ਦਾ ਸੈਵਨਟੀਨਥ ਸੈਂਚਰੀ (ਆਕਸਫੌਰਡ, 1999) ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ।

ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਉਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਖਪਾਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪਹਿਲੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਇਸ ਕਦਮ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਵ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲੇ ਤੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਈ.ਐੱਚ. ਕਾਰ (1892-1982) ਮੁਤਾਬਿਕ ਤੱਥ ਤਾਂ ਮੱਛੀ-ਫਰੋਸ਼ ਦੀ ਸਿਲ ਤੇ ਪਈਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਙ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਵੇਂ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰੋਸਦਾ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਕਿ ਚੰਗੀ ਮੱਛੀ ਦੀ ਮਾੜੀ ਡਿਸ਼ ਵੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਵੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਡਿਸ਼ ਬਣਾਉਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਅਜੇਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਸਮਝ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਚਾੱਲੂ ਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ ਕਰਵਾ ਲਵੇ। ਅਜੇਹੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸੀਂ ਆਪ ਪੜ੍ਹਕੇ ਆਪ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਕਮਜੋਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਡਬਲਯੂ. ਐੱਚ ਮੈਕਲਾਉਡ, ਹਰਜੋਤ ਉਬਰਾਏ, ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿਘ ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਾਤਰ ਢਾਡੀ-ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਅਜੇਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਛੋਹਣਾ ਕਿਸੇ ਜਬ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਹੁਣ ਕਿਤਾਬ “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਾਥਾ” ਲਿਖ ਕੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੌਫੈਸ਼ਨਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤਥਾਕਥਿਤ ‘ਪ੍ਰੌਫੈਸ਼ਨਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ’ ਨਾਲੋਂ ਬੇਹਤਰ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਡੇਢ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਔਬਜੈਕਟਿਵ ਹੋ ਕੇ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਾਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1849 ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪਾਠ ਪੱਚੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਚੈਪਟਰ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸੋ ਅਸੀਂ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਕੁਝ ‘ਕੁ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ।

ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਅੱਧੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਨੇਕ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੀਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਹੱਥੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਕਦੇ ਇਸ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ‘ਤੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ‘ਤੇ। ਜਦਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾ ਦਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੋਲ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ, ਜਿਸਨੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਉੱਥੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਹ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਚੀਕਦੀ ਭੱਜੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ, ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਡੋਗਰੇ ਪੰਜਾਬ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਗੱਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਸੁਰਖਿਅਤ ਰਹਿ ਜਾਣ। 

ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਬੇਹਤਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਫੌਜ ਦੇ ਪਾਸਕੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੌਫੈਸਰ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ “ਸਮਝ-ਸਿਖਲਾਈ-ਬੁੱਧ ਦੀ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੰਘ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।“ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜੁਗਰਾਫੀਏ ਦਾ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੌਫੈਸਰ ਹਾਂਸ ਮੁਤਾਬਿਕ “ਜੇ [ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ] ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰਾਜੌਰੀ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਹ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ.... ਬੰਨੂੰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਦਾ ਪਤਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੇ ਕਬਜੇ ਮਗਰੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਲਮੇਰੇ ਰਾਹ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ।“ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਨੇ ਪੰਦਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਸਮਝਣ ਦੇ ਜਤਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੜਕੇ ਮਰਣਾ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੇਸਮਝੀ ਕਾਰਣ ਬੇਮੇਚ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਹਿ ਲਵੋ ਭਾਵੇਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ, ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀਰੋ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਗਲੇ ਚੈਪਟਰ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ “ਆਖਰੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮਕਸਦ ਵਿਹੂਣੀ ਜਿੰਦਗੀ” ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮਜੋਰੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਇਸਾਈ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਲਕਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਕਰਨ ਕਾਰਣ ਕਰਜਾਈ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਭੱਤਾ ਵਧਵਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਭੜਕਾਉਣ ਦਾ ਡਰਾਵਾ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਤਵੱਜੋ ਨਾਂ ਦਿੱਤੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇੰਗਲੈਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਤਰਫ਼ਦਾਰੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਲਿਕਾ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹਤਰੀਨ ਹਕੁਮਤ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1857 ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਮਹਤੱਵਪੂਰਣ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਆਰਿਆ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਫੈਲ ਰਹੇ ਅਸਰ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਧ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਬੜੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕੱਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਗਲੇ ਚੈਪਟਰ “ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ” ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਧਰਮ-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਸਾਈਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਗਈ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਕਾਰਣ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਫੈਲ ਸਕੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੀਮਿਤ ਜਿਹੇ ਦਾਇਰੇ ਤੀਕ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿ ਗਈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੋਟਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮੀਏ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਯੁਰੋਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਝਿਆ ਜਿਦੰਗੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਲੋਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁਆਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਬੈਕ-ਗੇਅਰ ਲਾ ਕੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਇੱਛਕ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸਵਰਣ-ਯੁਗ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਰਣ-ਯੁਗ ਦੂਰ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਦੇ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਲ-ਵੰਡ 1900-1947 ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ‘ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਦੌਰ” ਗਰਦਾਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਲਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਆਜਾਦੀ ਲਈ ਉੱਠੀ ਪਹਿਲੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਗਦਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਨਾਲ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹੋ ਲਹਿਰ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਫੁੱਟ ਆਈ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਗਲੇ ਚੈਪਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁਤਾਲੀਆ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ, ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੋਲ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮਯੂਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ, ਪਰਜਾਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮੁਜਾਰਾ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ 1947 ਤੀਕ ਅਪੱੜਦੀ ਹੈ।

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿੱਚ 1947 ਤੋਂ 2000 ਤੀਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1947 ਵਿੱਚ ਮੁਲਕ ਦੀ ਤਕਸੀਮ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਬੇਹਤਰੀਨ ਜਮੀਨਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੂਨ-ਪਸੀਨਾ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਇਸ ਯੋਗ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਛੱਡ-ਛਡਾ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਗਵਾ ਕੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਇੱਧਰ ਆ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਅਗਲੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠੀ। ਪਰ ਅੰਤਮ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਮਯੂਨਿਸਟ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੇਖ ਗਰੁੱਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਚੱਲੀ ਫਿਰਕੂ ਹਨੇਰੀ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਬਖੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ।

ਇਸੇ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ। ਫੇਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਆਮ ਲੇਖਕ ਜਰੂਰ ਟਪਲਾ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੇਹੇ ਲੇਖਕ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗੱਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਯੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿੱਤ-ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਹਿਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਗਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੌਕਾ ਲਗਦਾ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਸਾਂ ‘ਚੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਖਲ੍ਹਾਰ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਵੇਂ ਕਤਲਗਾਹ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਹਟ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੋਲੀ ਆ ਲੱਗੇ। ਗੋਲੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵੇਖਣਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਐ ਕਿ ਮੈਂ ਹਿੰਦੂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੇ। ਮੈਂ ਆਪ ਉਹ ਦਿਨ ਜੀਵੇ ਹਨ ਜਦ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਪਰਤਣਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਥ ਮੁੜੇਗੀ। ਮੁਕਤਸਰ ਕੋਲ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਮਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਖੱਪਿਆਂਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹਜਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਹਿ ਵਡਿਆਉਂਦਿਆਂ “ਇਹ ਉਹ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੱਸ ਚੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਤੇਰਾਂ ਕਰਾੜ ਸੀ ਮਾਰੇ” ਮੈਂ ਆਪ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਜਾਨਣ ਲਈ ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਚੈਪਟਰ “ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕਾਲਾ ਦੌਰ” ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖੋ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ-ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਣ ਪੇੰਡੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੈਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੁਫਾਦ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਸਟੇਟ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਤਾਂ 1965 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ 93000 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁਟਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸੀ। ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਅੰਦਾਜਾ ਨਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜਿੰਨੀ ‘ਕੁ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੁਝ ‘ਕੁ ਸੌ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀ ਟੱਕਰ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜੇਹੀ ਬੇਮੇਚ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੋਕ ਦੇਣਾ ਬਹਾਦੁਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੇਸਮਝੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਹੈ।

ਅਗਲੀ ਗੱਲ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਕਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਸਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਨਾਂ ਲੈਣ ਦੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲ ਦੀ ਇੱਕੋ ਮੋਟਾ ਜਿਹਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਪਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੀ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਤਲਗਾਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ? ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰੇਗੀ? ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਨਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕੱਲਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਿਤਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਥਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਝਾੜਾ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ। ਅਜੇਹਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਨਾਂ ਮੱਸੇ ਰੰਗੜ੍ਹ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ।

ਹੁਣ ਧਰਮ-ਅਧਾਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਵੇਖ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੋਦੀ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਉੱਸੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਰਾਹ ਤੋਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਉਹੀ ਲੋਕ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭੂਤਕਾਲ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾ ਬਣਾ ਪਰੋਸਦੇ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਮਾੜੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਅਤੇ ਮੁਲਕ ਸਿਆਣਪ ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਵਰਤ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ‘ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ’ ਦੇ ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਮੋਟੀ ਵੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨਿੱਠ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪੁਰਜੋਰ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
-ਸੁਭਾਸ਼ ਪਰਿਹਾਰ

ਸਵੈ ਕਥਨ । ਪੁਸਤਕ ਮਹਾਂਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ । ਗੁਰਬਚਨ

Written By Editor on Wednesday, March 23, 2016 | 14:29


ਮਹਾਂਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਚਨ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਚਨ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਪਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਸੇਕ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ' ਏਨਾ ਮੁਡਿਆਂ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਣਾ ' ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ' ਮਹਾਂਯਾਤਰਾ ' ਦੇ ਮਹਾਂ-ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ 'ਫਿਲਹਾਲ' ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ।  -ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ


ਕਿਤਾਬ ਮਹਾਂਯਾਤਰਾ ਪਿਛਲੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਚ ਕੀਤੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਲਟੋਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।
ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਿਆ - ਇੰਗਲੈਂਡ। ਉਦੋਂ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਚ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਸਾਊਥਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਚ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਵਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਘਲੂਘਾਰੇ ਵਰੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ੀ ਤਰਜ਼ ਦਾ ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਹਯਾਤੀ ਉਲਟ ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਹਨੀ ਤਾਕੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਬਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਚੁੱਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਪਰਾਈ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਸਮਝੋਤਾ ਇਹ ਬੰਦਾ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੰਧੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। 

ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਨੂੰ ਵਲਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਮਕਾਨਕੀ ਸੋਚ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਦੇ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ/ਇਤਹਾਸਕ ਅਵਚੇਤਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸਾਊਥਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਚ ਤਨਾਤਨੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਦਿ੍ਰਸ਼ਪਟ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਅੰਦਰ ਫਰੀਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਉਦੋਂ ਮੇਰੀ ਤਾਂਘ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਬੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਵੀ ਸੀ। ਪੈਰਿਸ ਜਾਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਦਸ ਦਿਨ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਚ ਲਟੋਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਹੈ। 

ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਲੇਖ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ। 
1995 ਵਿਚ ਮੈਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਯੌਰਪ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਲੰਮੀ ਘੁਮੱਕੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਵੇਰ (1999. 2003. 2008, 2012) ਅਮਰੀਕਾ/ਕੈਨੇਡਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਵੇਰ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਤੱਟ (ਨਿਊਯੌਰਕ/ਟਰਾਂਟੋ) ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ (ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ/ਵੈਨਕੂਵਰ) ਤੱਕ ਦਾ ਗੇੜਾ ਲਗਾਇਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਬਾਲਟੀਮੋਰ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਮਿਲਵਾਕੀ, ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕੈਲਗਰੀ, ਅਡਮੰਟਨ, ਵਿੱਨੀਪੈਗ, ਕੈਮਲੂਪਸ, ਮੋਂਟ੍ਰੀਆਲ, ਆਟਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਚ ਘੁੰਮਿਆ - ਅਕਸਰ ਗ੍ਰੇਅਹਾਊਂਡ ਕੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼, ਕਾਰ ਜਾਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ। ਇਕ ਵੇਰ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਟਰਾਂਟੋ ਤੱਕ 18-ਪਹੀਏ ਟਰੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ, ਪੂਰੇ ਢਾਈ ਦਿਨ ਟਰੱਕ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਗਾਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮੈਂ ਡਰਾਈਵਰ ਕੈਬਿਨ ਚ ਚਾਲਕ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਬਾਹਰ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। 

ਇਨਾਂ ਲਟੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਦਿਨ ਵਰਕੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਵੱਡੀ ਬੇਟੀ ਜਾਪਾਨ ਪੜਣ ਗਈ, ਟੋਕੀਓ ਵਿਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਜਾਪਾਨ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਓਸਾਕਾ ਵਿਚ ਹਾਇਕੂਕਾਰ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਦਾ। ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਗਿਆ। ਟੋਕੀਓ ਤੋਂ ਉੱਡ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲਾੱਸ ਐਂਜਲਸ ਜਾਂ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਜਾ ਪੁੱਜਦਾ।
ਛੋਟੀ ਬੇਟੀ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਲਿਓਂ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੈਰਿਸ ਲਾਗੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੈਰਿਸ, ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਯੌਰਪ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ/ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣਾ, ਆਮ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਟਲੀ, ਹੌਲੈਂਡ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਗਿਆ। 
ਕੈਨੇਡਾ/ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਲਟੋਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁਹਾਣ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਗੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਦੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹੀ। ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਚੋਖੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ/ਸਮਝਦਾ। 

ਕਈ ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ : ਨਵੇਂ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ ਤੱਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਨਾਂ ਤੱਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਲਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸੁਲਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਏਨੀ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਦੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਜੋ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕੀ ਹੈ? 
ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭੋਇੰਮੁਖ ਬੰਦੇ ਤੇ ਕੇਂਦਿ੍ਰ੍ਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਾਂਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੀ ਗਤੀਮਾਨ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਲ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀਆਂ ਹੀ ਸਨ। ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਇਸ ਬੰਦੇ ਲਈ ਪੱਛਮ ਦੀ ਵਿਰਾਟ ਸਮਾਜਿਕਤਾ/ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਨਾਤੇ ਵਿਚ ਬੱਝਣਾ ਲਗਪਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 

ਅਜਿਹੇ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਚਿਤ ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਉਗਮਦਾ। ਅਨਿਕ ਗੱਲਾਂ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਥਿਤ, ਵਾਰ ਤੇ ਸੰਨ ਸਮੇਤ। ਕੱਚੀ ਸਕਿ੍ਰਪਟ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀ। ਯਾਦ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਦਿੱਕਤ ਨਾ ਆਉਂਦੀ। ਜੂਨ ੧੯੮੪ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਢਾਈ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ ਅੰਕਿਆ। 

ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭੋਇੰਮੁਖ ਬੰਦਾ ਸਵੈ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਰਤੀ ਉਹਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਆਢਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਪਲਮਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇਸ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਪਾਰਤਾ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹੀ ਬੰਦਾ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਚ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹਦੀ ਅੜੀ ਆਪਣਾ ਭਰਪੂਰ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇਹਦੀਆਂ ਰਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਸਿਰਜਤ ਹੋਣ ਦਾ ਲਹੂ ਗਰਦਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹਦੀ ਭਰਪੂਰ/ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਿਲਕ ਨੂੰ ਪਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਹੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਤਾਂਘ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ। ਨਿਮਨ ਆਰਥਿਕ ਦਰਜਾ ਪਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਰਪੂਰ ਜਿਉਣ ਦੀ ਉਮੰਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਇਨਸਾਫ਼, ਅਣਖ, ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਤਲਬ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਅਗੰਮੀ ਤਰਜ਼ ਦਾ ਰੋਹ ਜੋ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਭੋਇੰਮੁਖ ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਦਾ ਸਵੈ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਜਾਨ ਮਾਰ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਜਿਊਣ ਦੀ ਉਮੰਗ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕੇ। 
ਇਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਹਰ ਜਗਾ ਇਸ ਪਾਸੇ ਪੁਲਾਂਘ ਪੁੱਟੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ/ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਕਈ ਖਿੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਬੰਦੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚੜਤ ਹੈ। ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਰੀ ਤੇ ਬਰੈਂਪਟਨ ਉਪ-ਨਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਵਲ ਵਧ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪਿਛਾਂਹ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਇਹਨੇ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੀ ਲੈਣਾਂ?

ਪਰ ਗੱਲ ਐਥੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਬੰਦੇ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਬੁਲੰਦੀ ਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ/ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹਦੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕ/ਭਾਵੁਕ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਇਹਦੇ ਲਈ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਨਾਤੇ ਵਿਚ ਇਹਨੇ ਅਜੇ ਬੱਝਣਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਹੈ। 

ਇਹਦੀ ਯਾਤਰਾ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਹੈ : ਮਹਾਂਯਾਤਰਾ। 
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰਜ਼ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਨਹੀਂ। ਰਵਾਇਤ/ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਖੜੋਤ ਹੈ। ਰਚਨਾਕਾਰੀ ਖੜੋਤ ਦੀ ਤੋੜਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਲਿਖਣਾ ਘਿਸ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸੋਚ, ਬਣਤ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਨਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿ੍ਰਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕੁਝ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਦਿਸ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਹਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਏਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਣਾ 2003 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਮਹਾਂਯਾਤਰਾ ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕੜੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਬਹੁਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲੀ ਹਨ। ਅਸਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਉਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਹੋਣੇ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਦ ਰਚਨਾਕਾਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਬੰਨਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਉਸਾਰ ਨਿਰਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਸਾਰ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਉਹਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ। 
ਵੈਸੇ, ਭਾਸ਼ਾਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਗਲਪ ਹੈ। ਇਹਨੇ ਚਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਰੇ ਸੱਚ+ਤੱਥ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਹੂਬਹੂ ਅਨੁਸਰਣ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 

ਘੁਮੱਕੜੀ ਲਈ ਮੈਂ ਲਟੋਰੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਘਰੋਂ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿਸ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੇ ਉਤਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜਗਾ ਮੈਂ ਪੁੱਜਦਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਅਗਾਂਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਕਦ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕਿਸੇ ਲਟੋਰੂ ਦੀ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਇਹ ਲਟੋਰੀਆਂ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਕਰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਸਨੇਹੀਆਂ, ਮਿਤਰਾਂ ਤੇ ਸਕੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀਆਂ। ਉਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸ਼ਬਦ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
-ਗੁਰਬਚਨ

ਕਵਿਤਾ । ਕਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਕੁੜੀ । ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਗੀਤ

Written By Editor on Thursday, March 17, 2016 | 02:20

punjabi poet gurpreet geet
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਗੀਤ
ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੈ ਜੋਬਨ
ਮੋਰ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ
ਬੂੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਹੂਕਾਂ ਨਾਲ
ਟਾਹਣੀਆਂ ਗਾਉਣ
ਸਾਉਣ ਦੇ ਗੀਤ
ਨੱਚਦੇ ਨੇ ਪੱਤੇ
ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਜਾਦੂ
ਹੋ ਜਾਂਦੈ ਇਸ਼ਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ

ਜਦੋਂ ਇਕ ਮੁਟਿਆਰ
ਅੱਖਾਂ ਮੀਚੀ
ਨੱਚਦੀ ਐ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਤੇ
ਬਾਰਸ਼ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਐ
ਉਹਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ’ਚ
ਜਦੋਂ ਬਾਰਸ਼ ਦਾ ਜਲਤਰੰਗ
ਕਰਦੈ ਜੁਗ਼ਲਬੰਦੀ
ਉਹਦੀਆਂ ਝਾਂਜਰਾਂ
ਤੇ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ
ਚੱਲਦੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਜਾਦੂ
ਹੋ ਜਾਂਦੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ

-ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਗੀਤ

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ-ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ

ਪੁਸਤਕ ਸਮੀਖਿਆ । ਨਾਵਲ ਸ਼ਾਹਰਗ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ । ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ਾ

Written By Editor on Monday, December 14, 2015 | 15:29


ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੰਗਾਂ ਨਾਂ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹਰਿਪੰਦਰ ਰਾਣਾ ਨੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾੲਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ੲਿਹ ਖੇਤਰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਣ ਸਨਾਮਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋੲਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਹੱਥਲਾ ਨਾਵਲ ‘ਸ਼ਾਹਰਗ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ’ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਰ ਹਾਲ ਤੇ ਹਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ੲਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ੲਿਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਜਿਉਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਅਪੰਗਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀਨ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਧਾਰਾ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 
punjabi novel Shahrag De Rishtey | Harpinder Rana
Shahrag De Rishtey | Harpinder Rana
ਨਾਵਲ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰਕ ਅਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਰਚਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ੲਿਸ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ੲਿਹ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਤ ੲਿੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਨਿਸਕ ਸਪੂੰਰਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾੲਿਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਬਲਿਕ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਸੁਖਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਿਕਾ ੲਿਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਿਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਥੱਕੀ ਟੁੱਟੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਜਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੁਨਰ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਮਾਦਾ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ । ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿ ੲਿਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇ ਮਾਨਿਸਕ ਜਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆ ਕਰਨ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੰਘਰਸ਼ੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਂਣ ਲਈ ਕਾਰਜ਼ਸ਼ੀਲ ਰਿਹੰਦੇ ਹਨ। ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁਟੱਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵੀਲ੍ਹ ਚੇਅਰ ਨਾਲ ਜੁੜਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆ ਮਨੋ-ਸਾਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਬਿਆਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ੲਿਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ । ‘ਹੈਲਪ ਹੋਮ‘ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ੲਿਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਉਹੀ ਲੇਖਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ੲਿਹ ਦਰਦ ਹੱਡੀਂ ਹੰਡਾਿੲਆ ਹੋਵੇ । ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਚਨਚੇਤ ਵਾਪਰੇ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਦ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ੲਿਹ ਪਾਤਰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਅਤਿਅੰਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਸਿਰਆਂ ਤੇ ਬੋਝ ਸਮਝ ਕੇ ਆਤਮਘਾਤ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮਾਨਣ ਸਬੰਧੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਛੁਪੀ ਸਦੀਵੀਂ ੲਿੱਛਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨਸੀ ਰਿਸ਼ਿਤਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹ ਮਾਨਿਸਕ ਰਿਸ਼ਿਤਆਂ ਵਿਚ ਬੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਖਲਾਅ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ੲਿਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਹਰ ਪਾਤਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੰਘਰਸ਼ੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮਿਲਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਕੌਰ ਭਾਵੇਂ ਆਪ ੲਿਸ ਰੋਗ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ੲਿਹਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਦ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਹੈਲਪ ਹੋਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੋਣ ਵਾਲੀ ੲਿਹ ਪਾਤਰ ੲਿਕ ਸੂਤਰਧਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰੰਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ ਫਿਰ ਵੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੂਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ੲਿਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਾਰਿਦਕ ਸੁਆਗਤ ਹੈ। 
-ਨਿਰੰਜਣ ਬੋਹਾ

ਹਰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੂਚਨਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਜੁੜੋ

ਆਉ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖੀੲੇ !

Written By Editor on Wednesday, November 4, 2015 | 22:43

ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀ/ਸੁਣੀ ਗਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੈਨੈਡਾ ਵਿਚ 2011 ਵਿਚ ਹੋਏ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਊਸਹੋਲਡ ਸਰਵੇ' (ਜਨਗਣਨਾ) ਵਿਚ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ 4, 30, 705 ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਵਾਈ।ਕੈਨੇਡਾ ਰਹਿੰਦੇ ਲੇਖਕ ਕੁਲਜੀਤ ਮਾਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਆ ਗਈ। ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
punjabi writer deep jagdeep singh
ਦੀਪ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ
ਦੂਜੀ ਚਰਚਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਹੁਣੇ ਹੋਈਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਚੁਣੇ ਗਏ 20 ਨੇਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਸ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਤੀਸਰੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਆ ਗਈ। ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ, ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦਰਜਾ ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਸਵਿੰਧਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜੋ ਤੀਸਰੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ। ਸਲਾਮ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਮੰਨੀ। ਸਲਾਮ ਹੈ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਸ ਵਿਚ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਫ਼ੇਰਿਆ।
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਸ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੀਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਂ, ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਰੋਸਾ ਜਤਾਇਆ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਖ਼ਰੇ ਉਤਰਨਗੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ੲਿਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾੳੁਣ ਲੲੀ ਅਾਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾੳੁਣਾ ਅਤੇ ੳੁਸ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਤਸਲੀਮ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੋਵੋ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਾਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਹਿਣਾ, ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਮੰਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਸਾਡੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਉਹ ਰੁਤਬਾ ਦੇ ਦੇਵੇਗੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦਾਂ ਲਾ ਕੇ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਜਾਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਮਾਣ ਨਾਲ ਤਸਲੀਮ ਕਰਨ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਦਰੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ!

ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ-ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ। ਗੁਰਦੇਵ ਚੌਹਾਨ

Written By Editor on Friday, October 16, 2015 | 12:18

ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ' ਦੀ ਪੜਚੋਲ

ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਮੇਰੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਮਿੱਤਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰੀਨਗਰ 1981 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸਾਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਾਲੇ ਮਹਿਰੂਮ ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੀਸੈਪਸ਼ਨ ਸਮੇਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ। ਵਿਚ ਵਿਚਾਲੇ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵੇਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੀ ਵੇਰ ਜਦ 1984-86 ਵਿਚ ਮੈਂ ਬਠਿੰਡੇ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਸਾਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਹਫਤਾਵਾਰਾ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿਚੋਂ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਥੁਹੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ। ਕਦੇ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਫੇਰਾ ਮਾਰਦਾ। ਯਾਦ ਹੈ ਉਸ ਨੱਬਿਆਂ ਵਿਚ "ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੋਲਾਂਗੀ" ਨਾਂ ਦਾ ਕਾਲਮ ਕਿਸੇ ਅਖਬਾਰ (ਜੱਗਬਾਣੀ) ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਇਸ ਕਾਲਮ ਅਧੀਨ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਮੇਕੇ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਯਾਦਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਮੇਰੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ' ਨਾਮਕ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜਿਆਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਵੀ ਰੋਚਕ ਲੱਗਾ। ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਰੋਚਕਤਾ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਲੇਖ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਲੇਖ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ। -ਲੇਖਕ
ਜੇਕਰ ਸੋਲਜ਼ਨਿਤਸਿਨ ਆਪਣੀ ਦਾਹੜੀ ਨੂੰ ਥੁਹੜਾ ਜਿਹਾ ਕੁਤਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਾਇਆ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤਰੀ ਪੱਗ ਬੰਨ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਬੱਸ ਫੜ ਕੇ ਬਰਨਾਲੇ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਣਖੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ੱਲਸ ਅਣਖੀ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਅਣਖੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਫਿਲਹਾਲ ਸ਼ਬਦ 'ਅਣਖੀ' ਮਾਸਟਰ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਦੇ ਫਿਟ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੀਕੂੰ ਰੰਮ ਦੀ ਬੋਤਲ ਤੇ ਵਿਸਕੀ ਦੀ ਬੋਤਮ ਦਾ ਢੱਕਣ ਫਿੱਟ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। 
ਅਣਖੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਅਕਸਰ ਠੱਰਾ੍ਹ ਮਾਰਕਾ ਹੀ ਪੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਜੱਟਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਘਰ ਦਾ ਕਢਿਆ ਦਾਰੂ ਪੀਂਦੇ, ਘੁੱਟ ਨੂੰ ਸੰਘ ਥੱਲੇ ਖੰਘੂਰੇ ਨਾਲ ਲਘਾਂਦੇ, ਅੰਬ ਦੀ ਫਾੜੀ ਚੂਸਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਦੇ ਲੜ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਦੇ ਜੱਟ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਖੁਣ ਗਏ ਹਨ। ਅਣਖੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇੰਜ ਰਚ ਮਿਚ ਜਾਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਖੀਰ ਵਿਚ ਟੇਢੀ ਉਂਗਲ। ਉਹ ਵੀਹ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਏਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਬੰਦਾ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਿਤਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੁੱਡਾ ਸਕਦਾ। ਪਿੰਡ ਸਕਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੰਦਾ ਭਾਵੇਂ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਣਖੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਜਾਵੇ , ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਉਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇਹੋ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਅਣਖੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਪਿੰਡ-ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਬਦਲ ਕੇ ਉਸ ' ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।


ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੀਹ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਰਨਾਲੇ ਕੋਲ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਅਣਖੀ ਨੂੰ ਕਈ ਪਾਪੜ ਵੇਲਣੇ ਪਏ। ਉਹ ਕਈ-ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਬਰਨਾਲੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਇਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵਸਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਸੜਕਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੁੱਲੇ ਵਾਲਾ, ਢੁਪਾਲੀ, ਧਿੰਗੜ, ਭਾਈ ਰੂਪਾ, ਬੁਰਜ ਗਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕੈਲੇ ਕੇ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਟਦੀਆਂ ਸਨ , ਕੁਝ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਮਿਲ ਗਈ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਪਟਵਾਰੀ ਵਾਂਗ ਇਹ ਜਗਾਹ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਜ਼ਰੀਬ ਨਾਲ ਮਿਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਖੂੰਜੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦੀ ਵਹੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਨਾਲੇ ਆ ਕੇ ਸਸਥਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਸ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨੀ ਬਾਕੀ ਸੀ। "ਨੀਂਹ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਚਿਣਾਈ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ," ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਹੰਢੇ ਹੋਏ ਮਿਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਉਸ ਸਿਰਫ ਨਾਂਅ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ 'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਫ ਥਾਂ ਹੀ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਸਲੀ ਹਨ ਪਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਸ ਕਿੱਧਰੇ-ਕਿੱਧਰੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਆਮੋ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੀ ਮਨਘੜਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਨਾਵਲੀ ਗੋਂਦ ਵਿਚੋਂ ਪਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਵੀ। ਅਣਖੀ ਜਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜੇਹਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ- ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੜਣ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਤੀਕ ਹੀ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ। ਅਜੇਹੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਰਲ਼ਾ ਕੁਝ ਅਧਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਫਾਲਤੂ ਵੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਟੇ ਵਿਚ ਛਾਣ। ਅਜੇਹੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਸਿਰਜਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਪੱਤਰ-ਨਵੀਸ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਣਖੀ ਜਿੱਥੇ ਬਲਕਾਰ, ਰਾਮਦਾਸ, ਅਜਮੇਰ, ਬਦਰੀ ਨਰਾਇਣ ਵਰਗੇ ਸਮਾਂ-ਬਦਲੂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਸਾਂ ਵੀਹ ਪੰਝੀ ਸਫ਼ੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹਰਨਾਮੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਡੇਢ ਸੌ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਹਰਨਾਮੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਹਰਨਾਮੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਫਾਲਤੂ ਪਾਤਰ ਹੈ? ਵੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ। ਹਰਨਾਮੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬੇਵਫਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਾਸ਼ਨਾ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਭਾਵੇਂ ਨਾਵਲ ਨੁੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਰੋਚਕ ਪਾਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵੱਧ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਜਿਹੜਾ ਭਾਵੇਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਨਿਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਵਾਦੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਨੂੰਂ ਸਮਾਜ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ। ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਵੰਡ ਤਾਂ ਵੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਵੰਡ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ ਹੀ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਰਨਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ। ਜਿੱਥੇ ਵਰਨਣ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਝਾਕੀਆਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਲੋਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਚ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਪਹਿਲੀ ਵੰਨਗੀ ਦੇ ਗਲਪ ਨੂੰ ਅਲਬਰਤੋ ਈਕੋ ਪੜ੍ਹਣਯੋਗ ਟੈਕਸਟ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਣਯੋਗ ਟੈਕਸਟ ਦਾ। ਗਲਪੀ ਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਣਖੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ਅਧਿਕਤਰ ਪਹਿਲੀ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਦਿਸਦੀ ਤਹਿ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ- ਵਰਨਣ ਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਉਹ ਰਚਦਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਵਰਨਣ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਦਿੱਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਢੁਕ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਹਰਨਾਮੀ, ਗਿੰਦਰ ਦੀ ਬਹੂ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਭੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤੋਰ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦੁੱਲੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਫੁਰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਹੁਰੇ ਆ ਕੇ ਅਰਜਣ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਖੇਡ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਨਾਜਰ ਤੇ ਡੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਜਣ ਨੂੰ ਨਾਜਰ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਜਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਛੁੱਡਵਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਟੁੰਬਾਂ ਵੇਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਲੋਂ ਛੁੱਟਣ 'ਤੇ ਹਰਨਾਮੀ ਤੀਵੀਂਬਾਜ਼ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬੁਢੇ ਪੈਨਸ਼ਨੀਏ ਪਾਸ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਅਦ ਵਿਚ ਨਾਜਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘਰ ਲਿਆ ਵਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਿੰਦਰ ਹਰਨਾਮੀ ਦਾ ਪਤੀ , ਜਿਹੜਾ ਦਿਮਾਗੀ ਬਿਮਾਰੀ ( ਹਰਨਾਮੀ ਰਾਹੀਂ) ਕਾਰਣ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ , ਨਾਜਰ ਅਤੇ ਹਰਨਾਮੀ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕੜੀ ਝੰਡੇ ਉਦਾਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਜਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਭਰਾ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪੈਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੋਂਂ ਖੁਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਣ ਦੀ ਦੱਸ ਘੁਮਾਂ ਪੈਲੀ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ।

ਝੰਡੇ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜਿਸ 'ਤੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕੇਂਦਰਤ ਹਨ , ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ 'ਕੰਮ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ' ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਗੋਂ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਅਤੇ ਇਕ ਕੁੜੀ ਹਨ। ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ। ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਆਪਣੇ ਹਮ-ਜਮਾਤੀਏ ਨਾਈਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨਸੀਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭੇਦ ਖੁੱਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨਸੀਬ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਸੁੰਨੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੀ ਮੁੰਡੇ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਪਾਸ ਫੜਾਉਣ ਦਾ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੀਏ ਪਾਸ ਮੁੰਡਾ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨਕਸਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਲਕਾਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾ ਕੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਇਆ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਹਰਦਿੱਤ ਨੰਬਰਦਾਰ ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਬਲਕਾਰ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਲਕਾਰ ਕਥਿਤ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਬਠਿੰਡੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰਿੰਦਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਪਦਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਕੋਲੋਂ ਅਜੇਹੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਹੇਠੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿੰਦਰ ਸਾਂਝੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਕਢਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸਦਮੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਖੁਰ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਵਲ ਦੀ ਤੀਜੀ ਮਹੁੱਤਵਪੂਰਣ ਕੜੀ ਮੱਲਣ ਅਤੇ ਚੰਦਕੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਅੱਛੀ ਜਗਾਹ ਵਿਆਹੁਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਹਨ। ਆਖਰ ਇਕ ਥਾਂ ਮੰਗਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਮੱਲਣ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਿਆਜ਼ ਲੈਣਾ ਵੀ ਲਿਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੇ ਭਾਗੀਂ ਮੱਲਣ ਦਾ ਬਿਰਧ ਫੌਜੀ ਪਿਤਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਮੱਲਣ ਪਿਓ ਦੇ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਜ਼ੂਲਖਰਚੀ ਦੇ ਮੁਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਆਖਰ ਜੀਤੋ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਰਹਿੰਦੀ ਖੂੰਹਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਝੰਡੇ ਕੋਲ ਰਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਲਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮੁੰਡਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਧੜੇ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਹਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੱਲਣ ਅਤੇ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟੇ ਗਏ ਪਰ ਬਲਕਾਰ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧੁਹ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀ। ਚੰਦ ਕੌਰ ਵਿਚ ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲ 'ਮਾਂ' ਦਾ ਝਓਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕ੍ਰਿਤ ਵਜੋਂ ਮਾਪ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਹਰ ਇਕ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਤੰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਾਈ ਹੈ। ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਿਰੋਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਕ ਨਾਵਲ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵਿਉਂਤਿਆ ਜਾਪਦਾ। ਦੋ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਨ ਦਾ ਖਿਆਲ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ੁਰਨਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਭਰਤੀ ਦਾ ਆ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ। 

ਇਹ ਇਤਫ਼ਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਹਰ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ੂਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਅਰਜਣ ਦਾ ਖੂਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਬਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਦਾ, ਤੀਜੇ ਵਿਚ ਨਸੀਬ ਦਾ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਖੁਦ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਫਿਹਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅਣਆਈ ਮੌਤ ਵਾਲਾ ਹੀ ਲਹਿਜਾ ਹੈ- ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਫੇਰਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਰਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਪੰਜੇ ਖੂਨ ਜਾਂ ਮੌਤਾਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵੰਨਗੀਆਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਜਨ ਦਾ ਕਤਲ ਮਹਿਜ ਸਰੀਰਕ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਲਕਾਰ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਾਰਧਾਰਾ ਪਿੱਛੇ, ਨੰਬਰਦਾਰ ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਲੋਕ-ਰਾਏ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਨਸੀਬ ਸਿੰਘ ਪਿਆਰ ਉੱਤੇ ਜਾਨ ਵਾਰ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਜਾਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਓ ਹੁਣ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰ ਲਈਏ। ਪਿਆਰ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਵੰਨਗੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰਨਾਮੀ ਦਾ ਦੁੱਲੇ, ਅਰਜਣ ਅਤੇ ਨਾਜਰ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਿਰੋਲ ਕਾਮ ਵਾਸ਼ਨਾ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰਕ ਖਿੱਚ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਹਰਨਾਮੀ ਹਰ ਨਵੇਂ ਆਸ਼ਕ ਉੱਤੇ ਮਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਗਿੰਦਰ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਹਿਰਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਹਰਨਾਮੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਸੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਅਤੇ ਨਸੀਬ ਦਾ ਪਿਆਰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਪਿਆਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹਮ-ਉਮਰ ਅਤੇ ਹਮ-ਜਮਾਤੀ ਹਨ। ਨਸੀਬ ਵਿਚ ਨਿੱਕੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਭਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਪਿਆਰ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ' ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵੇਰਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਇਤਨੇ ਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਹਨ ਕਿ ਗਲਪ ਸੱਚ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮੱਲੋ-ਮੱਲੀ ਇਸ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਵਕਤ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਓਂ-ਜਿਓਂ ਵਕਤ ਬਦਲਦਾ ਹੈ- ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਹਿਰਵੇ, ਬੋਲੀ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ, ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਦਾਓ ਪੇਚਾਂ, ਘਰਾਂ ਕਿੱਤਿਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗਲਪੀ ਚੁਸਤੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ 1940 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹਰਨਾਮੀ , ਨਾਜਰ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਦੱਲਾ, ਮੱਲਣ, ਘੀਚਰ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਗਲਾਸਾਂ,ਜਾਂ ਕੌਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚਾਦਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੱਗ ਦਾ ਲੜ ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਹੱਥ ਪੂਝਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਅਚਾਰ ਦੀ ਫਾੜੀ ਚੂਸਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਹਵਿਆਂ ਵਿਚ ਦੂਸਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆ ਗਈ। ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਿਵਾਜ ਬਦਲਣ ਲੱਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਦਗਾ, ਫ਼ਰੇਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੌਧਰੀ ਬਣ ਗਏ। ਸ਼ਿਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼-ਧਰੋਹੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਮਾਤੀ ਪਾਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਦਲਣ ਲੱਗੇ। ਭਾਬਾ ਪਰਾਗਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਟੂਣਿਆਂ, ਟੋਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੁੱਟਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਲੁੱਟ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ, ਪਟਵਾਰੀ, ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ, ਐਮ ਐਲ ਏ, ਵਜ਼ੀਰ, ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨਵੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪੈਂਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਲਾਮਤ 'ਤੇ ਕਰਜਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਵਿਖਾਵੇ, ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਦਹੇਜ ਅਤੇ ਫੋਕੀ ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ। ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਮੱਲਣ੍ਹ ਆਦਿ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸ਼ਰਾਬ ਟੇਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕੱਚ ਦੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਪੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਜੱਟ ਅਕਸਰ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿਚ ਕਰਜ਼ੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦੱਖਲ ਲਈ ਅਰਜੀਆਂ ਲਿਖਾਣ ਲਈ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਕੂਲ ਆਮ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ, ਸੜਕਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਬਨਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਜਿਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਹਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਤਲੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਵੱਟੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹ ਉਧਾਲੇ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ( ਹਰਨਾਮੀ ਦਾ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਛੁੱਟਣ ਬਾਅਦ ਬੁਢੇ ਫੌਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿਣਾ ਉਧਾਲੇ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸੀ)। ਹੁਣ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸਾਕ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿਹੜੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਸੱਠਵਿਆਂ ਤੋਂ ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਤੀਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ , ਵਿਚ ਪਿਆਰ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਾਲੂ ਹੋਈ (ਹਰਿੰਦਰ-ਪਦਮਾ, ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ-ਨਸੀਬ)। ਹਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਕੋਰਟ ਮੈਰਜ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਾਵਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਅਣਖੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਵਕਤ ਨਾਵਲ ਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਣਖੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗਲਪ ਮਾਡਲ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰੂਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਹਿਜ਼ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਮਿੱਤ ਹੀ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਉਹੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗਲਪਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਜਾਣੀਜਾਣ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨੀਝ (ਪ੍ਰੈਸਕਟਿਵ) ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪ-ਹੁੱਦਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀ। ਅਜੇਹੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਥਾਂ। 
ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਵਾਂ, ਦਵੰਧਾਂ, ਅੰਤਰੀਵੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦੀ। ਜਦ ਤੀਕ ਕਿਸੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਤੋਰ ਕਿਸੇ ਪਾਤਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ , ਤਦ ਤੀਕ ਉਹ ਯਥਾਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਕੜ ਸਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਅਗਰ ਉਹ ਨਾਵਲੀ ਤੋਰ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜੋਕੇ ਨਾਵਲਿਸਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਭਰਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਮ-ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਨਾਵਲ ਹੋਰ ਵੀ ਅੱਛਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਹਰਹਾਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗਲਪੀ-ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰਵਸਤਰੀਕਰਨ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਨਹੀਂ।

ਲੇਖਕ ਅਚੇਤੇ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਥਾਰਥ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਥੱਲੇ ਲੁਕੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤ ਹੁੰਦੇ ਯਥਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬਗ਼ੈਰ ਪੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬੋਧ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਚੈਕੋਸਲੇਵਾਕੀਆ ਦੀ ਆਜੋਕੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਕਤਾ, ਮੁਕਾਰੋਵਸਕੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੰਤਵ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਭਾਗ ਫੋਕਸ ਕਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਫੋਰਗਰਾਊਂਡਿੰਗ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਦਾ ਕੈਮਰਾ-ਲਸੂਅਡਾ ਅਤੇ ਕੈਮਰਾ-ਐਬਸਕੂਅਰਾ ਦਾ ਸਕੰਲਪ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜੇਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਉੱਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਅਣਖੀ ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ ਮੂਹਰੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ, ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਫਰੇਮ ਵਿਚ। ਉਹ ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੇਕਰ ਉਸ ਪਾਸ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਚਿਤਰਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਬਲਕਾਰ, ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ, ਹਰਿੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜੰਮ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਕਾਠ ਦੇ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਲਹੂ-ਮਾਸ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਠੋਕੇ ਬਣ ਕੇ। ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਪਵੇਲ - ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਲਕਾਰ ਪਾਤਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਜੇਕਰ ਅਣਖੀ ਇਹਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਨ ਦਾ ਝਉਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦਰਅਸਲ ਅਣਖੀ ਆਪਣੇ ਇਹਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ 'ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਨਤਾ ਦਾ ਦੋਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਰੂਸੀ ਨਾਵਲਾਂ, ਯੂਰਪੀ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਕ ਦੋ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅਣਖੀ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਨਤਾ ਦਾ ਆਰੋਪ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਮੜ੍ਹ ਹੋਣ ਲੈਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ - ਇਹ ਹੈ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸਕੇਲ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਜਦ ਕਿ ਕਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਿੱਕੇ ਨਾਵਲ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

'ਜੰਗ ਅਤੇ ਅਮਨ' ਵਿਚ 580 ਪਾਤਰ ਹਨ -ਪਰ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਹੋਣੀ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਅਣਖੀ ਦੇ ਕੋਈ 60 ਕੁ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ , ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਿੱਤ ਅਣਖੀ ਨੇ ਕੋਈ ਜ਼ਾਹਰਾ ਉਪਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੋਂਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹਨ - ਮਹਿਜ਼ ਇਤਫਾਕਨ ਆ ਗਏ ਹਨ- ਵਿਸਥਾਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਵੇਰਵੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਵਜੋਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਪੈਨਸ਼ਨੀਏ, ਬੁੱਢੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਪ ਅਤੇ ਲਫੰਡਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਜਿੰਦਗੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਖਿਲਾਅ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਖੇਪ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਪਰੋਫੈਸਰ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਾਤਰ-ਉਸਾਰੀ ਹੀ ਠੀਕ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਕੁਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਅਣਖੀ ਨੇ ਕੁਝ ਗਲਪਨਿਕ ਚੁਸਤੀ ਵਿਖਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਾਗਦਾਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਢੱਠ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ( ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਟ ਮੰਡਲੀ ਡਰਾਮੇ ਖੇਡਦੀ ਹੈ - ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਟਰੱਸਟ ਵਲੋਂ ਅਗਾਹਵਧੂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਆਦਿ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਆ ਚੁੱਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ। ਪਰ ਪਿੰਡ ਕੀ ਸਚੀਂ ਮੁੱਚੀਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸ਼ਰੀਕੇਦਾਰੀ, ਲੱਕ ਤੋੜਵੇਂ ਕਰਜ਼ੇ, ਵਖਾਵਾਕਾਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਰਾਜਕਤਾ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਵਹਿਮਪ੍ਰਸਤੀ ਜਿਓਂ ਦੀ ਤਿਓਂ ਨਹੀਂ? ਕੇਵਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਦਿੱਖ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਵੇਂ ਦਾ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਪੋਚਾ-ਪਾਚੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਝਉਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਕ ਤਾਂਘ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ' ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ! 

ਅਣਖੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰੀਨਗਰ ਮਿਲਿਆਂ ਸਾਂ, 1981 ਵਿਚ। ਹਲਵਾਰਵੀ, ਉਹ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਇਕੱਠ 'ਤੇ ਗਏ ਸਾਂ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਡੇ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਚੁੱਕੀ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਟੈਚੀ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਭਾਰ ਨਾਲ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਪੱਗ, ਸਾਈਜ਼ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵੱਡੇ ਜਾਪਦੇ ਤਸਮੇਦਾਰ ਬੂਟ, ਖੁਰਚੀ ਹੋਈ ਦਾਹੜੀ, ਮੋਟੇ ਠੁੱਲ੍ਹੇ ਬੁੱਲ, ਬਿਆਈਆਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਅਫੀਮੀ ਅੱਖਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗਰੀਬ ਜੱਟ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ , ਜਿਹੜਾ ਨਾਨਕੀ ਛੱਕ ਚੁੱਕੀ ਕਿਸੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅੱਜ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚੀਂ-ਮੁੱਚੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਨਾਨਕੀ ਛੱਕ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਹੈ - ਨਾਵਲ ਦਰ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦਰ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਦਰ ਪਾਤਰ । ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਰ ਕੇ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਇਕ ਕਲਪਿਤ ਕਸਬਾ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ 'ਮਾਲਗੂਦੀ'। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੀ ਉੱਤਰ ਵਿਚ, ਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਮਾਲਗੂਦੀ ਵੱਸ ਗਈ ਹੈ - 'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ'।
-ਗੁਰਦੇਵ ਚੌਹਾਨ, ਟਰੈਂਟੌਨ, ਓਨਟਾਰੀਉ
(ਲ਼ੋਅ-ਫਰਵਰੀ 1986)

ਕੰਡਿਆਲੀ ਥੋਰ੍ਹ । ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ

Written By Editor on Sunday, August 23, 2015 | 12:17

Punjabi Poet Shiv Kumar Batalvi
ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ 
ਮੈਂ ਕੰਡਿਆਲੀ ਥੋਰ੍ਹ ਵੇ ਸੱਜਣਾ
ਉੱਗੀ ਵਿਚ ਉਜਾੜਾਂ ।
ਜਾਂ ਉਡਦੀ ਬਦਲੋਟੀ ਕੋਈ
ਵਰ੍ਹ ਗਈ ਵਿਚ ਪਹਾੜਾਂ ।
ਜਾਂ ਉਹ ਦੀਵਾ ਜਿਹੜਾ ਬਲਦਾ
ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਦੇਹਰੀ 'ਤੇ,
ਜਾਂ ਕੋਈ ਕੋਇਲ ਕੰਠ ਜਿਦ੍ਹੇ ਦੀਆਂ
ਸੂਤੀਆਂ ਜਾਵਣ ਨਾੜਾਂ ।
ਜਾਂ ਚੰਬੇ ਦੀ ਡਾਲੀ ਕੋਈ
ਜੋ ਬਾਲਣ ਬਣ ਜਾਏ,
ਜਾਂ ਮਰੂਏ ਦਾ ਫੁੱਲ ਬਸੰਤੀ
ਜੋ ਠੁੰਗ ਜਾਣ ਗੁਟਾਰਾਂ ।
ਜਾਂ ਕੋਈ ਬੋਟ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਹਾਲੇ
ਨੈਣ ਨਹੀਂ ਸਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ,
ਮਾਰਿਆ ਮਾਲੀ ਕੱਸ ਗੁਲੇਲਾ
ਲੈ ਦਾਖਾਂ ਦੀਆਂ ਆੜਾਂ ।
ਮੈਂ ਕੰਡਿਆਲੀ ਥੋਰ੍ਹ ਵੇ ਸੱਜਣਾ
ਉੱਗੀ ਕਿਤੇ ਕੁਰਾਹੇ,
ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਲੀ ਸਿੰਜਿਆ ਮੈਨੂੰ
ਨਾ ਕੋਈ ਸਿੰਜਣਾ ਚਾਹੇ ।
ਯਾਦ ਤੇਰੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮਹਿਲੀਂ
ਮੈਂ ਬੈਠੀ ਪਈ ਰੋਵਾਂ,
ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੱਗਾ ਪਹਿਰਾ
ਆਵਾਂ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੇ ?
ਮੈਂ ਉਹ ਚੰਦਰੀ ਜਿਸ ਦੀ ਡੋਲੀ
ਲੁੱਟ ਲਈ ਆਪ ਕਹਾਰਾਂ,
ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਬਲ ਜਿਸ ਦੇ
ਆਪ ਕਲੀਰੇ ਲਾਹੇ ।
ਕੂਲੀ ਪੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਚਾਦਰ
ਹੋ ਗਈ ਲੀਰਾਂ ਲੀਰਾਂ,
ਤਿੜਕ ਗਏ ਵੇ ਢੋਵਾਂ ਵਾਲੇ
ਪਲੰਘ ਵਸਲ ਲਈ ਡਾਹੇ ।
ਮੈਂ ਕੰਡਿਆਲੀ ਥੋਰ੍ਹ ਵੇ ਸੱਜਣਾ
ਉੱਗੀ ਵਿਚ ਜੋ ਬੇਲੇ,
ਨਾ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਛਾਵੇਂ ਬੈਠੇ
ਨਾ ਪੱਤ ਖਾਵਣ ਲੇਲੇ ।
ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬਰਦੀ ਅੜਿਆ
ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਜਾਇਆ,
ਤੂਹੀਓਂ ਦੱਸ ਵੇ ਮੋਹਰਾਂ ਸਾਹਵੇਂ
ਮੁੱਲ ਕੀ ਖੇਵਣ ਧੇਲੇ ?
ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਜੇਠ ਦੀਆਂ ਨੂੰ
ਸਾਉਣ ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਖਾਂ,
ਚੌਹੀਂ ਕੂਟੀਂ ਭਾਵੇਂ ਲੱਗਣ
ਲੱਖ ਤੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ।
ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਅੜਿਆ
ਉਹੀਓ ਹਾਲ ਸੂ ਹੋਇਆ,
ਜਿਉਂ ਚਕਵੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾ ਸੱਕੇ
ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਦਿਹੁੰ ਵੇਲੇ ।
ਮੈਂ ਕੰਡਿਆਲੀ ਥੋਰ੍ਹ ਵੇ ਸੱਜਣਾ
ਉੱਗੀ ਵਿਚ ਜੋ ਬਾਗ਼ਾਂ,
ਮੇਰੇ ਮੁੱਢ ਬਣਾਈ ਵਰਮੀ
ਕਾਲੇ ਫ਼ਨੀਅਰ ਨਾਗਾਂ ।
ਮੈਂ ਮੁਰਗਾਈ ਮਾਨਸਰਾਂ ਦੀ
ਜੋ ਫੜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਰੇ,
ਜਾਂ ਕੋਈ ਲਾਲ੍ਹੀ ਪਰ ਸੰਧੂਰੀ
ਨੋਚ ਲਏ ਜਿਦ੍ਹੇ ਕਾਗਾਂ ।
ਜਾਂ ਸੱਸੀ ਦੀ ਭੈਣ ਵੇ ਦੂਜੀ
ਕੰਮ ਜਿਦ੍ਹਾ ਬਸ ਰੋਣਾ,
ਲੁੱਟ ਖੜਿਆ ਜਿਦ੍ਹਾ ਪੁਨੂੰ ਹੋਤਾਂ
ਪਰ ਆਈਆਂ ਨਾ ਜਾਗਾਂ ।
ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਾਲਿਆ ਤੇਰੇ ਬਾਗ਼ੀਂ
ਹੁਣ ਜੀ ਨਹੀਓਂ ਲੱਗਦਾ,
ਖਲੀ-ਖਲੋਤੀ ਮੈਂ ਵਾੜਾਂ ਵਿਚ
ਸੌ ਸੌ ਦੁਖੜੇ ਝਾਗਾਂ ।

ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਬਲੌਗ

 
Support : Creating Website | Johny Template | Mas Template
Copyright © 2011. ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ - All Rights Reserved
Template Created by Creating Website Published by Mas Template
Proudly powered by Blogger